دانشنامهپدیده
تابش فضایی Space radiation
تابش فضایی ترکیبی از ذرههای پرانرژی و پرتوهاست که از خورشید و از اعماق کهکشان می‌آید و در بیرون از میدان مغناطیسی زمین خطری جدی برای فضانوردان و ابزارهای الکترونیکی است.
نام‌های دیگر: پرتوهای فضایی، خطر تشعشع در فضا
روی زمین، میدان مغناطیسی و جو سپری در برابر بخش بزرگی از ذرههای پرانرژی فضا می‌سازند. در فضا چنین سپری نیست. فضانوردان و ماهواره‌ها در معرض ذره‌هایی‌اند که به سلول‌ها و مدارها آسیب می‌زنند. تابش فضایی از بزرگترین موانع سفر انسان به مریخ شمرده می‌شود.
تابش فضایی از کجا می‌آید؟
سه منبع اصلی دارد. نخست پرتوهای کیهانی کهکشانی، ذره‌هایی بسیار پرانرژی که از ابرنواخترها و دیگر منبع‌های دوردست می‌آیند. دوم ذرههای خورشیدی که هنگام شراره‌های خورشیدی و پرتاب جرم تاجی به بیرون پرتاب میشوند و گاهی در چند ساعت دوز خطرناکی می‌دهند. سوم ذرههای به دام افتاده در کمربندهای ون‌آلن در اطراف زمین.
چه خطری دارد؟
ذرههای سنگین پرانرژی DNA را می‌شکنند و خطر سرطان، آب‌مروارید و آسیب سیستم عصبی را بالا می‌برند. ابزارهای الکترونیکی هم دچار خطا یا خرابی میشوند. فضانوردان ایستگاه فضایی بین‌المللی درون مغناطیس‌کره زمین‌اند و در روز حدود ۰٫۵ میلی‌سیورت میگیرند، در برابر حدود ۲٫۴ میلی‌سیورت در سال برای ساکن میانگین زمین. اندازه‌گیری‌های مریخ‌نورد کنجکاوی در سفر به مریخ نشان داد دوز سفر رفت حدود ۰٫۳ سیورت است، یعنی چند برابر یک دورهٔ شش‌ماههٔ ایستگاه فضایی.
چگونه از آن محافظت می‌کنند؟
رایج‌ترین راه سپر کردن است: لایهٔ آب، پلی‌اتیلن یا خاک روی پناهگاه. برای طوفان خورشیدی، فضانوردان به بخش پوشیده‌تر فضاپیما می‌روند. هواشناسی فضایی هم هشدار می‌دهد. طراحی مأموریت به مریخ و پایگاه ماه چنین سپرهایی را لازم می‌داند. دربارهٔ تأثیر سفر بر بدن در اثر پرواز فضایی بر بدن انسان بخوانید و دربارهٔ آیندهٔ سفر به سیارهٔ سرخ در کاوش مریخ.
پرسش‌های رایج
### تابش فضایی چیست؟
مجموعهای از ذرهها و پرتوهای پرانرژی از خورشید و کهکشان که در فضا فراواناند و روی زمین بیشترشان جذب جو و میدان مغناطیسی میشوند.
### چرا فضانوردان ایستگاه فضایی بیشتر در امان‌اند؟
چون ایستگاه در مدار پایین و درون میدان مغناطیسی زمین است که بخش زیادی از ذرهها را منحرف می‌کند. فراتر از آن میدان، مثل سفر به ماه یا مریخ، خطر بسیار بیشتر است.
### آیا هواپیما هم تابش فضایی میگیرد؟
بله، کمی. در ارتفاع پرواز، جو نازکتر است و مسافران و خدمه دوز بیشتری از زمین میگیرند، ولی مقدار آن ناچیز است.
### بزرگترین خطر سفر به مریخ چیست؟
تابش فضایی یکی از بزرگترین خطرهاست، بهویژه ذرههای کیهانی سنگین که پوشاندن آنها دشوار است. سفر طولانی و فرود هم خطرهای دیگریاند.