دانشنامهفیزیک و شیمیپدیده
انبساط گرمایی Thermal expansion
انبساط گرمایی افزایش حجم یا طول ماده است که در بیشتر مواد با بالا رفتن دما رخ میدهد؛ چون ذرهها با گرم شدن شدیدتر میلرزند و فاصلهٔ میانگینشان بیشتر میشود.
نامهای دیگر: انبساط حرارتی

بیشتر مواد با گرم شدن منبسط میشوند و با سرد شدن منقبض. علتش این است که ذرههای ماده با دمای بالاتر انرژی بیشتری دارند و ارتعاششان شدیدتر میشود، پس به طور میانگین از هم دورتر میایستند. این اثر برای جامدات کم، برای مایعات بیشتر و برای گازها بسیار زیاد است. برای ارتباط آن با مفهوم دما آن را بخوانید.
انبساط گرمایی چگونه حساب میشود؟
برای یک میله و بازهٔ دمایی با ضریب انبساط تقریباً ثابت، افزایش طول بهطور تقریبی از رابطهٔ زیر داده میشود:
α ضریب انبساط طولی ماده است. برای فولاد حدود ۱۲ در میلیونم بر درجه، برای آلومینیوم حدود ۲۳ و برای شیشهٔ پیرکس خیلی کم است (حدود ۳). برای مثال، ریل آهنی به طول ۱۰۰ متر با ۴۰ درجه گرم شدن حدود ۵ سانتیمتر بلندتر میشود.
انبساط گرمایی چه پیامدهایی دارد؟
- ریلها، پلها و جادهها درز انبساط دارند تا در گرما کج نشوند.
- سیمهای برق در تابستان شلتر آویزان میشوند.
- دماسنج جیوهای یا الکلی بر پایهٔ انبساط مایع کار میکند.
- ترموستات دوفلزی از انبساط متفاوت دو فلز بهره میبرد.
- شیشهٔ معمولی با گرمای ناگهانی میترکد، چون ناهمگون منبسط میشود.
آب چرا استثناست؟
آب میان صفر تا حدود ۴ درجهٔ سلسیوس با گرم شدن منقبض میشود و چگالی بیشینهاش در حدود ۴ درجه است. یخ هم از آب مایع سبکتر است و روی آن میماند. این ویژگی باعث میشود دریاچهها از بالا یخ بزنند و موجودات زیر یخ زنده بمانند. این یکی از دلایل اهمیت آب برای حیات است.
در ستارهشناسی
آینهٔ تلسکوپ بازتابی باید پیش از رصد به دمای هوای محیط برسد، وگرنه انبساط و انقباض ناهمگون سطح آن تصویر را تار میکند. فضاپیماها هم که در هر گردش میان آفتاب و سایه دمای بسیار متفاوتی میبینند، برای تحمل این تغییر ابعاد طراحی میشوند.
پرسشهای رایج
انبساط گرمایی چیست؟
انبساط گرمایی افزایش اندازهٔ ماده با گرم شدن است. علتش دور شدن میانگین ذرههای ماده از هم است.
چرا ریل قطار درز دارد؟
ریل در گرما بلند میشود و اگر درز نباشد خم و کج میشود. درز اجازه میدهد انبساط بدون آسیب باشد.
چرا درِ شیشهٔ مربا را با آب داغ باز میکنند؟
در فلزی با آب داغ سریعتر از شیشه منبسط میشود و شل میشود، پس باز کردنش آسانتر میشود.
کدام مواد بیشتر منبسط میشوند؟
بهطور معمول و با فشار ثابت برای گازها، انبساط گازها از مایعات و انبساط مایعات از بسیاری جامدات بیشتر است، چون ذرههایشان آزادتر حرکت میکنند.
منابع
- 13.2 Thermal Expansion of Solids and Liquids · OpenStax / Rice University
آخرین بازبینی:
پیوند به اینجا
مدخلهایی که در متنشان از انبساط گرمایی گفتهاند.







