جیوه Mercury (element)

جیوه فلزی نقره‌ای و درخشان است که در دمای اتاق به‌صورت مایع و در حدود ۳۹- درجهٔ سانتی‌گراد منجمد می‌شود. چگالی آن حدود ۱۳٫۵ گرم بر سانتی‌متر مکعب است، یعنی نزدیک ۱۳ برابر آب. نام لاتین آن «هیدرارگیروم» به معنی «نقرهٔ آبگون» است و نمادش Hg از همین گرفته شده است. این عنصر را با سیارهٔ عطارد نباید اشتباه گرفت، هرچند در برخی زبان‌ها هر دو یک نام دارند.

## چرا جیوه مایع است؟
در اتم جیوه الکترون‌ها به هسته نزدیک و با سرعت زیاد حرکت می‌کنند و اثرهای نسبیتی پیوند میان اتم‌ها را ضعیف می‌کنند. نتیجه این است که اتم‌های جیوه به‌آسانی از هم می‌لغزند و این فلز در دمای اتاق مایع می‌ماند. جیوه بخار هم می‌شود و بخار آن سمی است.

## جیوه در تاریخ و کاربرد
جیوه را قرن‌ها در دماسنج، فشارسنج و لامپ‌های فلورسنت به کار می‌بردند. از آن برای استخراج طلا و نقره (ملغمه‌سازی) هم استفاده می‌شد و در دندان‌پزشکی آمالگام جیوه‌ای رایج بود. امروز در بیشتر کشورها دماسنج جیوه‌ای کنار گذاشته شده است و معاهدهٔ بین‌المللی «میناماتا» (۲۰۱۳) تولید و صادرات بسیاری از ابزارهای حاوی جیوه را محدود کرده است.

## چرا جیوه خطرناک است؟
جیوه سم عصبی است. ترکیب آلی آن، متیل‌جیوه، در زنجیرهٔ غذایی ماهی‌ها جمع می‌شود و به انسان می‌رسد. بیماری میناماتا در ژاپن (دههٔ ۱۹۵۰) در اثر آلودگی دریا به جیوه رخ داد و هزاران نفر آسیب دیدند. اگر دماسنج جیوه‌ای شکست، باید جیوه را با ابزار مناسب جمع کرد و اتاق را تهویه کرد، نه با جارو.

## پرسش‌های رایج
### جیوه چرا مایع است؟
جیوه به‌خاطر ساختار الکترونی ویژه‌اش پیوند فلزی ضعیفی دارد، پس در دمای اتاق مایع می‌ماند. گالیم و سزیم هم در دمایی نزدیک به اتاق ذوب می‌شوند، ولی جیوه تنها فلزی است که در شرایط استاندارد مایع است.

### آیا لمس جیوه خطرناک است؟
لمس کوتاه خطر بزرگی ندارد، اما بخار جیوه و بلعیدن آن سمی است. بهتر است پس از تماس دست‌ها را شست و مایع ریخته‌شده را با روش ایمن جمع کرد.

### چرا دماسنج‌های جیوه‌ای کنار گذاشته شدند؟
چون جیوه سمی است و شکستن دماسنج آلودگی ایجاد می‌کند. دماسنج‌های الکلی و دیجیتال جایگزین شده‌اند.