دانشنامهفیزیک و شیمیمفهوم
جیوه Mercury (element)
جیوه عنصر شمارهٔ ۸۰ با نماد Hg است؛ تنها فلزی که در دمای اتاق مایع است و بهدلیل سمیت زیادش مصرف آن در جهان بهشدت کاهش یافته است.
نامهای دیگر: عنصر جیوه

جیوه فلزی نقرهای و درخشان است که در دمای اتاق بهصورت مایع و در حدود ۳۹- درجهٔ سانتیگراد منجمد میشود. چگالی آن حدود ۱۳٫۵ گرم بر سانتیمتر مکعب است، یعنی نزدیک ۱۳ برابر آب. نام لاتین آن «هیدرارگیروم» به معنی «نقرهٔ آبگون» است و نمادش Hg از همین گرفته شده است. این عنصر را با سیارهٔ عطارد نباید اشتباه گرفت، هرچند در برخی زبانها هر دو یک نام دارند.
## چرا جیوه مایع است؟
در اتم جیوه الکترونها به هسته نزدیک و با سرعت زیاد حرکت میکنند و اثرهای نسبیتی پیوند میان اتمها را ضعیف میکنند. نتیجه این است که اتمهای جیوه بهآسانی از هم میلغزند و این فلز در دمای اتاق مایع میماند. جیوه بخار هم میشود و بخار آن سمی است.
## جیوه در تاریخ و کاربرد
جیوه را قرنها در دماسنج، فشارسنج و لامپهای فلورسنت به کار میبردند. از آن برای استخراج طلا و نقره (ملغمهسازی) هم استفاده میشد و در دندانپزشکی آمالگام جیوهای رایج بود. امروز در بیشتر کشورها دماسنج جیوهای کنار گذاشته شده است و معاهدهٔ بینالمللی «میناماتا» (۲۰۱۳) تولید و صادرات بسیاری از ابزارهای حاوی جیوه را محدود کرده است.
## چرا جیوه خطرناک است؟
جیوه سم عصبی است. ترکیب آلی آن، متیلجیوه، در زنجیرهٔ غذایی ماهیها جمع میشود و به انسان میرسد. بیماری میناماتا در ژاپن (دههٔ ۱۹۵۰) در اثر آلودگی دریا به جیوه رخ داد و هزاران نفر آسیب دیدند. اگر دماسنج جیوهای شکست، از تماس مستقیم با قطرهها پرهیز کنید، اتاق را تهویه و دستورالعمل رسمی پاکسازی جیوه را دنبال کنید؛ نه جاروبرقی و نه جاروی دستی به کار نبرید، چون آلودگی را پخش میکنند.
پرسشهای رایج
جیوه چرا مایع است؟
جیوه بهخاطر ساختار الکترونی ویژهاش پیوند فلزی ضعیفی دارد، پس در دمای اتاق مایع میماند. گالیم و سزیم هم در دمایی نزدیک به اتاق ذوب میشوند، ولی جیوه تنها فلزی است که در شرایط استاندارد مایع است.
آیا لمس جیوه خطرناک است؟
از تماس مستقیم جیوه با پوست، چشم و دهان پرهیز کنید. خطر مهم قطرههای ریختهشده بخار آنهاست؛ محیط را تهویه و دستورالعمل رسمی پاکسازی را رعایت کنید و از جاروبرقی یا جاروی دستی استفاده نکنید.
چرا دماسنجهای جیوهای کنار گذاشته شدند؟
چون جیوه سمی است و شکستن دماسنج آلودگی ایجاد میکند. دماسنجهای الکلی و دیجیتال جایگزین شدهاند.
منابع
- Clean-up guide for small mercury spills in the home · Department of Health, Western Australia
آخرین بازبینی:
در چنین روزی
در تاریخ علم
پیوند به اینجا
مدخلهایی که در متنشان از جیوه گفتهاند.







