واژهنامه · رصد و ابزار
مردمک خروجی exit pupil
مردمک خروجی تصویر دهانهٔ مؤثر تلسکوپ از پشت چشمی است که قطر آن از تقسیم قطر دهانه بر بزرگنمایی به دست میآید.
چرا با عوض کردن چشمی، سحابی بزرگتر ولی کمنورتر دیده میشود؟ با افزایش بزرگنمایی، مردمک خروجی کوچکتر میشود؛ پس از آنکه قطرش از مردمک چشم کمتر شد، افزایش بیشتر بزرگنمایی روشنایی سطحی تصویر اجرام گسترده را کاهش میدهد. قطر مردمک خروجی را از تقسیم قطر دهانهٔ مؤثر تلسکوپ بر بزرگنمایی حساب میکنند. مثلاً تلسکوپ ۱۰۰ میلیمتری در بزرگنمایی ۵۰ برابر، مردمک خروجی ۲ میلیمتری دارد؛ در ۱۰۰ برابر این قطر به ۱ میلیمتر میرسد.
عدد بزرگتر هم همیشه انتخاب بهتری نیست. اگر باریکهٔ خروجی از مردمک چشم پهنتر باشد، بخشی از نور جمعشده وارد چشم نمیشود. برای انتخاب چشمی باید هم اندازهٔ ظاهری هدف و هم روشنایی تصویر را در نظر گرفت. این کمیت را با فاصلهٔ آسایش چشم اشتباه نگیرید: مردمک خروجی دربارهٔ قطر باریکه است، اما فاصلهٔ آسایش چشم میگوید چشم کجا قرار بگیرد تا تمام میدان دیده شود.
در فلکبین ببینید
پرسشهای رایج
مردمک خروجی را چگونه محاسبه کنیم؟
قطر مردمک خروجی برابر قطر دهانهٔ مؤثر تلسکوپ تقسیم بر بزرگنمایی است. اگر دهانه ۱۵۰ میلیمتر و بزرگنمایی ۷۵ برابر باشد، مردمک خروجی ۲ میلیمتر میشود. راه دیگر، تقسیم فاصلهٔ کانونی چشمی بر نسبت کانونی تلسکوپ است؛ مثلاً چشمی ۱۲ میلیمتری روی تلسکوپی با نسبت کانونی ۶ همین نتیجه را میدهد.
چرا مردمک خروجی خیلی بزرگ میتواند نور را هدر بدهد؟
اگر مردمک خروجی تلسکوپ از مردمک چشم بزرگتر باشد، چشم تمام مقطع باریکه را دریافت نمیکند و بخشی از نور دهانه بیرون میماند. مثلاً با مردمک خروجی ۶ میلیمتر و مردمک چشم ۴ میلیمتر، همهٔ باریکه وارد چشم نمیشود. اندازهٔ مردمک چشم با شرایط تغییر میکند؛ بنابراین یک حد ثابت برای همهٔ رصدگران و همهٔ موقعیتها وجود ندارد.







