رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهستاره‌ها و سحابی‌هاجرم آسمانی

سحابی Nebula

سحابی ابری از گاز و غبار در فضای میان ستاره‌هاست که ممکن است زادگاه ستاره‌ها یا بازماندهٔ پایان زندگی آن‌ها باشد؛ روش تابش و پوشاندن نور، ظاهرش را تعیین می‌کند.

سحابی
J.P. Harrington and K.J. Borkowski (University of Maryland), and NASA / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

عکس سحابی را باز می‌کنید و ابری سرخ، آبی یا سبز می‌بینید. اگر همان جرم را پشت تلسکوپ پیدا کنید، شاید فقط لکه‌ای خاکستری پیش رویتان باشد. هیچ‌کدام الزاماً اشتباه نیست: دوربین و چشم، هم نور را متفاوت جمع می‌کنند و هم ممکن است اصلاً طول موج‌های یکسانی را نبینند. برای شناخت سحابی، باید از رنگ قشنگ عکس کمی جلوتر رفت و پرسید نور از کجا می‌آید.

به‌طور خلاصه

سحابی ابر گاز و غبار است، نه مجموعه‌ای مستقل از میلیاردها ستاره مانند کهکشان.
بعضی سحابی‌ها محل شکل‌گیری ستاره‌اند و بعضی از مادهٔ بیرون‌ریختهٔ ستاره‌ها پدید می‌آیند.
گاز می‌تواند نور بتاباند و غبار می‌تواند نور را پراکنده کند یا جلوی آن را بگیرد.
رنگ تصویر نجومی بدون دانستن فیلترها، راهنمای مطمئنی برای منظرهٔ چشمی نیست.

سحابی از چه ساخته شده است؟

سحابی عمدتاً از گاز، به‌ویژه هیدروژن و هلیوم، همراه مقداری غبار ساخته شده است. غبار در اینجا فقط گردوخاکی مزاحم جلوی عکس نیست؛ ذرات ریز جامدی است که روی عبور نور و شرایط فیزیکی ابر اثر می‌گذارد. بخشی از موادی که بعدها در سیاره‌ها جا می‌گیرند، در همین محیط پراکنده‌اند. کم‌بودن سهم غبار از جرم ابر، به معنی کم‌بودن اثرش بر تصویری که می‌بینیم نیست.

این ابرها هوایی شبیه ابرهای زمینی ندارند. واژهٔ «ابر» شکل گسترده و پخش‌شدهٔ ماده را توصیف می‌کند، نه قطره‌های آب معلق در جو. محیط میان ستاره‌ها نیز کاملاً تهی نیست؛ سحابی بخش چشمگیر یا قابل‌شناسایی همین محیط است. مرز آن همیشه مانند مرز یک جسم جامد روشن نیست و ممکن است در یک طول موج واضح‌تر از طول موج دیگر به نظر برسد.

چرا بعضی سحابی‌ها روشن و بعضی تاریک‌اند؟

ظاهر روشن یا تاریک سحابی به راه رسیدن نور به چشم ما بستگی دارد. در سحابی نشری، گاز انرژی می‌گیرد و تابش می‌کند. ستاره‌های داغ با نور پرانرژی خود می‌توانند اتم‌ها را یونیده کنند؛ یعنی الکترون را از اتم جدا کنند. بازترکیب و فرایندهای وابسته، تابش قابل‌اندازه‌گیری می‌سازند. پس نور سحابی نشری صرفاً تصویر منعکس‌شدهٔ یک ستاره نیست.

در سحابی بازتابی، غبار نور ستاره‌های پیرامون را پراکنده می‌کند. در سحابی تاریک، غبار راه نور زمینه را می‌بندد و شکل ابر به‌صورت سایه آشکار می‌شود. تاریک‌بودن در عکس مرئی به معنی نبود ماده یا نبود تابش در همهٔ طول موج‌ها نیست. یک مجموعهٔ بزرگ ممکن است هم بخش نشری داشته باشد، هم بازتابی و هم رشته‌های تاریک؛ این نام‌ها بیشتر سازوکارهای نور را جدا می‌کنند تا جعبه‌هایی کاملاً بی‌ارتباط.

آیا هر سحابی ستاره می‌سازد؟

هر سحابی ستاره‌زا نیست؛ زایش ستاره به شرایط بخش‌های سرد و چگال ابر وابسته است. اگر گرانش بر عامل‌های پشتیبان غلبه کند، توده‌ای از ماده می‌تواند فروبریزد و پیش‌ستاره بسازد. دیدن لکه‌ای گازی در آسمان به‌تنهایی این فرایند را ثابت نمی‌کند. اخترشناسان برای شناخت زایش ستاره، ساختار ابر و نشانه‌های اجرام جوان را در کنار یکدیگر بررسی می‌کنند.

سحابی‌هایی هم وجود دارند که از پایان زندگی ستاره‌ها پدید آمده‌اند. به همین دلیل، عبارت محبوب «گهوارهٔ ستارگان» تعریف همهٔ سحابی‌ها نیست. همان ماده ممکن است زمانی در ابر سرد باشد، زمانی وارد ستاره شود و بعدها دوباره به فضای میان‌ستاره‌ای برگردد. این چرخه را نباید چنین فهمید که ستاره‌ها همهٔ گاز جهان را از هیچ می‌سازند؛ بخش عمدهٔ هیدروژن و هلیوم ریشهٔ آغازین دارد و ستاره‌ها ماده را پردازش و بازپخش می‌کنند.

سحابی سیاره‌نما چه ربطی به سیاره دارد؟

سحابی سیاره‌نما پوستهٔ گازی بیرون‌ریخته از ستاره‌ای کم‌جرم تا میان‌جرم است و نامش نشانهٔ ساخته‌شدن سیاره در آن نیست. شباهت ظاهری برخی نمونه‌ها به قرص سیاره، این نام تاریخی را ماندگار کرده است. ستارهٔ مرکزیِ داغ می‌تواند گاز پیرامون را روشن کند. در مقابل، بازماندهٔ ابرنواختر با انفجار ستاره پیوند دارد و شرح تحول متفاوتی می‌خواهد.

پوسته‌های گازی رنگ‌گذاری‌شدهٔ سحابی سیاره‌نمای چشم گربه
پوسته‌های گازی رنگ‌گذاری‌شدهٔ سحابی سیاره‌نمای چشم گربه J.P. Harrington and K.J. Borkowski (University of Maryland), and NASA / Wikimedia Commons · Public domain

چشم گربه نمونه‌ای از گاز بیرون‌ریختهٔ یک ستارهٔ رو به مرگ است؛ رنگ‌های این ترکیب داده را نباید نمای چشم دانست.

حلقه‌ها و پوسته‌های چشم گربه نشان می‌دهند که بیرون‌ریختن ماده همیشه یک بادکنک ساده و هموار نمی‌سازد. بااین‌حال، شکل پیچیدهٔ عکس به‌تنهایی داستان یگانه‌ای از گذشته به دست نمی‌دهد. پژوهشگران برای توضیح چنین ساختارهایی به داده‌های بیشتر نیاز دارند؛ از یک تصویر زیبا نمی‌توان همهٔ مراحل تحول ستاره را با قطعیت بازسازی کرد.

چرا رنگ عکس با تلسکوپ فرق دارد؟

رنگ عکس سحابی حاصل دادهٔ فیلترها و شیوهٔ نمایش آن‌هاست و همیشه معادل دید چشم نیست. هر فیلتر سهمی از طول موج‌ها را ثبت می‌کند و تصویر آن به‌تنهایی می‌تواند خاکستری باشد. سپس داده‌ها به رنگ‌های نمایشی نسبت داده می‌شوند. اگر بخشی از داده فروسرخ یا پرتو ایکس باشد، انسان اصولاً آن طول موج را مستقیم نمی‌بیند؛ نمایش رنگی راهی برای دیدن تفاوت داده‌هاست.

چنین تصویری لزوماً ساختگی به معنی بی‌ارتباط با واقعیت نیست. پرسش درست این است که هر رنگ نمایندهٔ چه داده‌ای است. توضیح فیلترها در راهنمای ساخت تصاویر رنگی وب همین مرحله را روشن می‌کند. رنگ سرخ یک عکس را بدون خواندن شرح آن، خودکار به هیدروژن نسبت ندهید؛ شیوهٔ نگاشت رنگ از تصویری به تصویر دیگر فرق می‌کند.

از آسمان ایران کدام سحابی را ببینیم؟

سحابی شکارچی در شب‌های مناسب زمستان، نقطهٔ شروع خوبی برای رصدگر ایرانی است. ابتدا صورت فلکی و سه ستارهٔ کمربند را پیدا کنید و بعد سراغ بخش شمشیر بروید. زیر آسمان تاریک، لکهٔ سحابی را می‌توان یافت؛ دوربین دوچشمی کمک می‌کند آن را بهتر از ستاره‌های اطراف جدا کنید. در شهر روشن، کم‌شدن کنتراست ممکن است همین کار ساده را دشوار کند.

برای نخستین رصد، انتظار رنگ‌های عکس فضایی را کنار بگذارید و شکل لکه، گستردگی و ستاره‌های همراهش را دنبال کنید. شب کم‌ماه، شفافیت هوا و دوری از چراغ مستقیم ارزش بیشتری از بزرگ‌نمایی بی‌هدف دارند. کهکشان آندرومدا نیز ممکن است مه‌آلود دیده شود، اما سحابی به معنای امروزی نیست: یک سامانهٔ بزرگ ستاره‌ای است که خودش ابرهای گاز و غبار دارد.

پرسش‌های رایج

  1. سحابی با کهکشان چه فرقی دارد؟

    سحابی ابر گاز و غبار است، ولی کهکشان سامانه‌ای گرانش‌بسته از ستاره‌ها، گاز، غبار و مادهٔ تاریک است. یک کهکشان می‌تواند سحابی‌های فراوان داشته باشد. مه‌آلودبودن ظاهر، این دو را یکی نمی‌کند؛ کاربرد تاریخی «سحابی مارپیچی» نیز با تعریف امروز فرق دارد. معرفی کهکشان‌ها در ناسا این تفاوت را توضیح می‌دهد.

  2. آیا همهٔ سحابی‌ها محل تولد ستاره‌اند؟

    سحابی همیشه زایشگاه ستاره نیست. بعضی ابرهای سرد و چگال می‌توانند با فروپاشی گرانشی ستاره بسازند، اما بعضی سحابی‌ها مادهٔ بیرون‌ریختهٔ ستاره‌های رو به مرگ‌اند. برای تشخیص، باید نوع ابر و شواهد تحول آن بررسی شود. شرح انواع سحابی در ناسا نمونه‌های هر دو مسیر را جدا می‌کند.

  3. آیا رنگ‌های سحابی در عکس واقعی‌اند؟

    رنگ‌های سحابی در عکس اغلب نمایندهٔ داده‌های واقعی‌اند، اما الزاماً همان رنگ قابل‌دیدن با چشم نیستند. تصویر ممکن است ترکیب فیلترهای مرئی یا نگاشت طول موج‌های نامرئی به رنگ‌های مرئی باشد. برای داوری دربارهٔ هر عکس باید شرح همان تصویر را خواند. راهنمای رنگ تصاویر وب روش این نمایش را شرح می‌دهد.

  4. آیا سحابی تاریک یعنی فضای خالی؟

    سحابی تاریک فضای خالی نیست؛ غبار آن نور پس‌زمینه را جذب و پراکنده می‌کند و در برابر زمینهٔ روشن به شکل سایه دیده می‌شود. همان ناحیه ممکن است در طول موج دیگری ساختار متفاوتی نشان دهد. تاریکیِ تصویر مرئی دربارهٔ نبود همهٔ تابش‌ها حکم نمی‌دهد. راهنمای سحابی‌های هابل این سازوکار را توضیح می‌دهد.

  5. چرا به بعضی سحابی‌ها سیاره‌نما می‌گویند؟

    نام سحابی سیاره‌نما از ظاهر تاریخی این اجرام آمده است و به معنی ابر سازندهٔ سیاره نیست. سحابی سیاره‌نما گاز بیرون‌ریختهٔ یک ستارهٔ کم‌جرم تا میان‌جرم را در بر دارد که ستارهٔ مرکزی روشنش می‌کند. چشم گربه نمونه‌ای شناخته‌شده است. شرح تصویر چشم گربه ساختار پوسته‌های آن را معرفی می‌کند.

  6. آیا سحابی را بدون تلسکوپ می‌توان دید؟

    بعضی سحابی‌ها، مانند سحابی شکارچی، زیر آسمان تاریک به شکل لکه‌ای کم‌نور دیده می‌شوند؛ این حکم دربارهٔ همهٔ سحابی‌ها صادق نیست. ماه و آلودگی نوری دیدن ابر گسترده را دشوار می‌کنند. دوربین دوچشمی می‌تواند تشخیص لکه را آسان‌تر کند، اما رنگ عکس را تضمین نمی‌کند. راهنمای رصد شکارچی ناسا نمونهٔ مناسبی است.

منابع

  1. Hubble’s Nebulae · NASA
  2. Decoding Nebulae · NASA
  3. What Is a Nebula? · NASA
  4. Cat’s Eye Nebula · NASA
  5. How Are Webb’s Full-Color Images Made? · NASA/STScI
  6. Galaxies · NASA

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

اخبار نجوم

در خبرها

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با سحابی در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از سحابی گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین