سازوکار آنتیکیترا Antikythera mechanism

غواصان اسفنج در ۱۹۰۰ لاشهٔ یک کشتی باستانی را کنار جزیرهٔ آنتیکیترا، میان کرت و پلوپونز، یافتند و این دستگاه در ۱۹۰۱ از میان یافته‌های آن بیرون آورده شد؛ اهمیتش اما در ۱۹۰۲ آشکار شد. تکه‌های خوردشدهٔ آن را امروز در موزهٔ ملی باستان‌شناسی آتن نگهداری می‌کنند. پیچیدگی چرخ‌دنده‌هایش چنان بود که تا مدت‌ها آن را معما می‌دانستند و تا بیش از هزار سال بعد از آن دستگاهی با چنین پیچیدگی شناخته نیست.

سازوکار آنتیکیترا چه کار می‌کرد؟

با چرخاندن یک دستگیره، چرخ‌دنده‌های درون جعبه صفحه‌های مدرج را می‌گرداندند و مکان خورشید و ماه در منطقةالبروج، فاز ماه و گاه‌شماری را نشان می‌دادند. شمار چرخ‌دنده‌های بازمانده حدود ۳۰ است. دستگاه چرخهٔ ساروس (حدود ۲۲۳ ماه) را برای پیش‌بینی خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی به کار می‌برد، چرخهٔ متون (۱۹ سال) را برای هماهنگ کردن ماه و خورشید و جدولی برای بازی‌های المپیک. حرکت نامنظم ماه را هم با چرخ‌دنده‌هایی با شیار و میخ که شبیه نظریهٔ هیپارخوس بود مدل می‌کرد.

چگونه آن را شناختند؟

عکس‌برداری با پرتو ایکس در دههٔ ۱۹۷۰ و سپس توموگرافی رایانه‌ای پیشرفته در ۲۰۰۵ تا ۲۰۰۶ توسط گروه پژوهشی بین‌المللی، نوشته‌ها و تعداد دندانه‌های چرخ‌دنده‌ها را آشکار کرد. این پژوهش‌ها نشان داد دستگاه دقیق‌تر و پیچیده‌تر از تصور بوده است. ساخت آن را معمولاً در سدهٔ دوم پیش از میلاد (حدود ۱۵۰ تا ۱۰۰ پیش از میلاد) می‌دانند، هرچند برخی پژوهش‌ها تاریخ‌هایی تا حدود ۲۰۵ پیش از میلاد پیشنهاد کرده‌اند و بحث ادامه دارد.

چرا مهم است؟

سازوکار آنتیکیترا نشان می‌دهد نجوم یونانی بسیار فراتر از نظریه بوده و به مهندسی دقیق رسیده است. هنوز روشن نیست چه کسی آن را ساخته است و آیا نمونه‌های مشابه وجود داشته‌اند. ابزارهای بعدی مانند اسطرلاب همین ریشهٔ علمی را ادامه دادند و چارچوب بطلمیوس تا سده‌ها پس از آن مرجع ماند.

پرسش‌های رایج

### سازوکار آنتیکیترا چیست؟
سازوکار آنتیکیترا ابزاری قدیمی با چرخ‌دنده‌های برنزی است که حرکت خورشید و ماه و زمان گرفتگی‌ها را نشان می‌داد.

### سازوکار آنتیکیترا کجا و کی پیدا شد؟
لاشهٔ کشتی باستانی نزدیک جزیرهٔ آنتیکیترای یونان در ۱۹۰۰ یافت شد و این دستگاه در ۱۹۰۱ از آن بیرون آورده شد.

### سازوکار آنتیکیترا مربوط به چه زمانی است؟
بیشتر پژوهشگران ساخت آن را به حدود سدهٔ دوم پیش از میلاد، حدود ۱۵۰ تا ۱۰۰ پیش از میلاد، نسبت می‌دهند.

### آیا آنتیکیترا کامپیوتر باستانی بود؟
اغلب آن را «رایانهٔ آنالوگ» می‌نامند، چون با چرخ‌دنده‌ها محاسبه می‌کرد، اما برنامه‌پذیر نبود و فقط برای اهداف نجومی ساخته شده بود.