دانشنامهمفهوم
پرتو ایکس X-ray
پرتو ایکس تابشی الکترومغناطیسی با طول موج بسیار کوتاه و انرژی بالاست که از بدن و بسیاری مواد می‌گذرد. رونتگن آن را در سال ۱۸۹۵ کشف کرد و امروز هم در پزشکی و هم در رصد اجرام بسیار داغ کیهان به کار می‌رود.
نام‌های دیگر: اشعه ایکس، اشعه X
پرتو ایکس (یا «اشعهٔ ایکس») نوعی نور نامرئی با انرژی بسیار بیشتر از نور مرئی است. طول موجش تقریباً از ۰٫۰۱ تا ۱۰ نانومتر است، یعنی در حد اندازهٔ یک اتم تا چند اتم. ویلهلم رونتگن در ۱۸۹۵ هنگام آزمایش با لولهٔ پرتو کاتدی آن را کشف کرد و چون ماهیتش را نمی‌شناخت، نام «ایکس» (مجهول) را بر آن گذاشت. او در ۱۹۰۱ برای این کشف نخستین جایزهٔ نوبل فیزیک را گرفت.
پرتو ایکس چگونه پدید می‌آید؟
پرتو ایکس زمانی پدید می‌آید که الکترون‌های پرانرژی ناگهان کند شوند یا الکترون‌های درونی اتم‌ها جابه‌جا شوند. در طبیعت این اتفاق در گازی با دمای میلیونها درجه یا در میدان‌های مغناطیسی و گرانشی شدید رخ می‌دهد. در بیمارستان، دستگاه عکس‌برداری الکترون‌ها را به هدفی فلزی می‌کوباند. استخوان پرتو را بیشتر از بافت نرم جذب میکند و به همین دلیل عکس رادیولوژی سایهٔ استخوان را نشان می‌دهد.
پرتو ایکس در نجوم
آسمان در پرتو ایکس چهره‌ای متفاوت و خشن دارد. این پرتو از جاهایی می‌آید که ماده بسیار داغ یا شتاب‌دار است: قرص گازی دور سیاهچاله‌ها، ستاره‌های نوترونی، گاز میلیون‌درجهٔ خوشه‌های کهکشانی، بقایای ابرنواختر و تاج خورشید. نخستین چشمهٔ پرتو ایکس بیرون از منظومهٔ شمسی در ۱۹۶۲ توسط گروه ریکاردو جاکونی کشف شد و او در ۲۰۰۲ نوبل گرفت.
جو زمین پرتو ایکس را کاملاً جذب میکند. پس رصد آن فقط از فضا ممکن است. رصدخانهٔ پرتو ایکس چاندرا که در ۱۹۹۹ پرتاب شد، با تیزبینی بالا از بقایای ابرنواختر و سیاهچاله‌ها تصویر گرفته است. شاخهٔ این دانش نجوم پرتو ایکس نام دارد.
ایمنی
پرتو ایکس یونیزان است و می‌تواند به DNA آسیب بزند، پس مقدار آن در پزشکی کنترل میشود. پرتو ایکس طبیعی که از فضا می‌آید به سطح زمین نمی‌رسد، ولی فضانوردان در معرض تابش فضایی قرار دارند. همچنین بیشتر خطرها در طیف الکترومغناطیسی با افزایش انرژی بیشتر میشود.
پرسش‌های رایج
### پرتو ایکس چیست؟
پرتو ایکس نوعی موج الکترومغناطیسی با انرژی بالاست که از بافت نرم عبور میکند و در استخوان جذب میشود. به همین دلیل در عکس‌برداری پزشکی کاربرد دارد.
### چرا تلسکوپ پرتو ایکس باید در فضا باشد؟
جو زمین پرتو ایکس را جذب میکند و اجازه نمیدهد به سطح برسد. پس برای رصد آن باید تلسکوپ را بالای جو فرستاد.
### سیاهچاله را چگونه با پرتو ایکس پیدا میکنند؟
خود سیاهچاله نور نمیدهد، اما گازی که به سمتش میافتد در قرص چرخان آن تا میلیونها درجه داغ میشود و پرتو ایکس میتاباند. همین نور سیاهچاله را آشکار میکند.
### پرتو ایکس با پرتو گاما چه فرقی دارد؟
پرتو گاما انرژی و فرکانس بیشتری دارد و معمولاً از هستهٔ اتم می‌آید، در حالی که پرتو ایکس بیشتر از الکترون‌ها پدید می‌آید. مرز میان این دو دقیق نیست.
فکت علمی
دانستنی‌ها
اخبار نجوم
در خبرها
تصویر روز ناسا
در تصویرهای روز
سحابی خرچنگ از نور مرئی تا اشعه ایکس۲ مرداد ۱۴۰۳
سحابی چشم گربه در اپتیکال و اشعه ایکس۱۷ دی ۱۴۰۲
سحابی عقاب با ستاره های داغ پرتو ایکس۳ مرداد ۱۴۰۲
حلقههای پرتو ایکس پیرامون یک انفجار پرتو گاما۲۵ مهر ۱۴۰۱در چنین روزی
در تاریخ علم
در همان خبرها
مدخل‌هایی که با پرتو ایکس در یک خبر آمده‌اند.