خورشیدگرفتگی Solar eclipse

خورشیدگرفتگی (Solar eclipse) پدیده‌ای است که در آن ماه میان زمین و خورشید قرار می‌گیرد و نور خورشید را برای ناظرانی روی زمین کم یا قطع می‌کند. این اتفاق فقط در زمان ماه نو رخ می‌دهد، اما هر ماه نو گرفتگی ندارد، چون مدار ماه حدود ۵ درجه نسبت به مدار زمین کج است.

تصادف شگفت‌انگیزی باعث شده که اندازهٔ ظاهری ماه و خورشید در آسمان تقریباً برابر باشد: خورشید حدود ۴۰۰ برابر ماه بزرگ‌تر و حدود ۴۰۰ برابر دورتر است.

انواع خورشیدگرفتگی

• کلی: ماه کاملاً صفحهٔ خورشید را می‌پوشاند. در امتداد باریکه‌ای از سطح زمین، به نام «نوار تمامیت»، روز برای دقایقی به شب تبدیل می‌شود و تاج خورشید دیده می‌شود.
• حلقوی: وقتی ماه در دورترین فاصلهٔ خود از زمین است، کوچک‌تر به نظر می‌رسد و حلقه‌ای درخشان از خورشید دور آن دیده می‌شود.
• جزئی: بخشی از خورشید پوشیده می‌شود. خارج از نوار تمامیت، ناظران گرفتگی جزئی می‌بینند.
• ترکیبی: در یک گرفتگی از حلقوی به کلی یا برعکس تغییر می‌کند.

در یک خورشیدگرفتگی کلی، ماه می‌تواند حداکثر حدود ۷ دقیقه و ۳۰ ثانیه خورشید را بپوشاند. در هر سال دو تا پنج خورشیدگرفتگی در جهان رخ می‌دهد، اما دیدن گرفتگی کلی در یک نقطهٔ مشخص به‌طور میانگین هر چند صد سال یک بار اتفاق می‌افتد.

چگونه با ایمنی خورشیدگرفتگی را ببینیم؟

نگاه کردن مستقیم به خورشید، حتی هنگام گرفتگی جزئی، می‌تواند به شبکیه آسیب دائمی بزند. باید از عینک مخصوص خورشیدگرفتگی با استاندارد ISO 12312-2 یا روش‌های غیرمستقیم مانند دوربین سوراخ سوزنی استفاده کرد. فقط در مرحلهٔ تمامیتِ کامل و آن هم فقط در همان چند دقیقه، می‌توان بدون عینک نگاه کرد.

خورشیدگرفتگی ۱۹۱۹ با آزمایش ادینگتون خمیدگی نور ستاره‌ها را نشان داد و نسبیت عام را تأیید کرد. در مقابل، ماه‌گرفتگی هنگام ماه کامل رخ می‌دهد.

پرسش‌های رایج

### خورشیدگرفتگی چگونه رخ می‌دهد؟
خورشیدگرفتگی هنگامی رخ می‌دهد که ماه نو دقیقاً بین زمین و خورشید قرار بگیرد و سایه‌اش روی زمین بیفتد.

### چرا هر ماه خورشیدگرفتگی نداریم؟
چون مدار ماه حدود ۵ درجه نسبت به مدار زمین کج است. بیشتر ماه‌های نو، سایهٔ ماه بالا یا پایین زمین می‌گذرد.

### خورشیدگرفتگی کلی چقدر طول می‌کشد؟
مدت تمامیت در یک نقطه حداکثر حدود ۷ دقیقه و ۳۰ ثانیه است و معمولاً چند دقیقه یا کمتر.

### آیا می‌توان خورشیدگرفتگی را بدون عینک دید؟
فقط در مرحلهٔ تمامیت کامل. در همهٔ مراحل دیگر، نگاه مستقیم بدون عینک ایمن مخصوص خطرناک است.