رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهمنظومهٔ شمسیپدیده

خورشیدگرفتگی Solar eclipse

خورشیدگرفتگی هنگامی رخ می‌دهد که ماه در خط دید میان زمین و خورشید قرار گیرد و برای ناظر در محدودهٔ سایه، بخشی یا همهٔ قرص روشن خورشید را بپوشاند.

خورشیدگرفتگی کامل
Luc Viatour / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 · منبع تصویر

دو نفر یک خورشیدگرفتگی را تماشا می‌کنند، اما یکی تاج خورشید را می‌بیند و دیگری هنوز هلالی خیره‌کننده پیش رو دارد. تفاوت می‌تواند فقط جای ایستادن آن‌ها باشد. خورشیدگرفتگی (Solar eclipse) اتفاقی برای خود خورشید نیست؛ هندسهٔ ماه، زمین و خط دید ماست. همین وابستگی به مکان، هم برنامهٔ سفر را تعیین می‌کند و هم لحظه‌ای را که برداشتن عینک ممکن است مجاز باشد.

به‌طور خلاصه

خورشیدگرفتگی در ماه نو و نزدیک گره‌های مدار ماه امکان‌پذیر می‌شود. اندازهٔ ظاهری ماه و محل ناظر تعیین می‌کنند گرفت کلی، حلقوی یا جزئی دیده شود. تمامیت فقط در نوار محدودی روی زمین رخ می‌دهد. در مراحل جزئی و حلقوی، مشاهدهٔ مستقیم خورشید به وسیلهٔ معتبر مخصوص مشاهدهٔ خورشید نیاز دارد و عینک آفتابی کافی نیست.

چرا هر ماه نو خورشیدگرفتگی نداریم؟

بیشتر ماه‌های نو به خورشیدگرفتگی منجر نمی‌شوند، چون صفحهٔ مدار ماه با صفحهٔ مدار زمین حدود پنج درجه زاویه دارد. ماه معمولاً از دید ما کمی بالاتر یا پایین‌تر از خورشید می‌گذرد و سایهٔ آن از کنار زمین رد می‌شود. پس قرارگرفتن ماه در سمت خورشید شرط لازم است، اما کافی نیست.

دو محل تقاطع صفحه‌های مدار، گره نام دارند. اگر ماه نو نزدیک این گره‌ها رخ دهد، هندسه می‌تواند برای عبور سایه از زمین مناسب شود. برای گرفت جزئی، لازم نیست مرکز ماه و خورشید در خط دید تک‌تک ناظران دقیقاً هم‌راستا باشند؛ پوشیده‌شدن بخشی از قرص کافی است.

ماه و خورشید اندازهٔ واقعی بسیار متفاوتی دارند، اما فاصله‌های متفاوت باعث می‌شود اندازهٔ زاویه‌ای آن‌ها در آسمان نزدیک به هم باشد. این شباهت، امکان پوشانده‌شدن قرص خورشید را می‌دهد. بااین‌حال، نسبت اندازه و فاصله ثابت نیست؛ تغییر همین اندازهٔ ظاهری در نوع گرفت نقش دارد.

کلی، حلقوی و جزئی چه تفاوتی دارند؟

در گرفت کلی، ماه برای ناظر مناسب تمام قرص روشن خورشید را می‌پوشاند؛ در گرفت حلقوی، حلقه‌ای روشن باقی می‌ماند. اگر قرص ظاهری ماه کوچک‌تر از مقدار لازم باشد، پوشش کامل رخ نمی‌دهد. نزدیک‌بودن ماه به بخش دورتر مدار می‌تواند به چنین وضعی کمک کند، ولی حلقوی‌بودن را نباید فقط به لحظهٔ دقیق اوج مدار محدود کرد.

نمای ناظرچه چیزی باقی می‌ماند؟حکم مشاهدهٔ مستقیم
جزئیبخشی از قرص روشن خورشیدمحافظ معتبر خورشیدی لازم است
حلقویحلقهٔ روشن خورشیدمحافظ معتبر خورشیدی لازم است
تمامیت کاملقرص روشن کاملاً پوشیده استاستثنای کوتاه فقط در نوار تمامیت

در گرفت ترکیبی، نوع گرفت در امتداد مسیر می‌تواند میان حلقوی و کلی تغییر کند. این نام تضمین نمی‌کند ناظری ثابت هر دو نما را ببیند. همچنین تمامیت معمولاً روشنایی محیط را به حالتی شبیه گرگ‌ومیش می‌رساند؛ عبارت «شب‌شدن روز» توصیفی تصویری است و نباید انتظار آسمان کاملاً شبانه ساخت.

خورشیدگرفتگی کلی با قرص تاریک ماه و تاج روشن خورشید
خورشیدگرفتگی کلی با قرص تاریک ماه و تاج روشن خورشید Luc Viatour / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

تاج خورشید در تمامیت آشکار می‌شود. این عکس نمای گرفت کلی است و برای برداشتن عینک در مراحل جزئی یا حلقوی مجوزی نمی‌دهد.

نوار تمامیت چرا این‌قدر مهم است؟

نوار تمامیت محدوده‌ای است که سایهٔ مناسب ماه از آن می‌گذرد و قرص روشن خورشید کاملاً پوشیده می‌شود. بیرون این نوار، ممکن است گرفت بسیار عمیق جزئی ببینید، ولی حتی هلال باریک باقی‌مانده همچنان برای چشم خطرناک است. درصد پوشش زیاد، جای تشخیص تمامیت را نمی‌گیرد.

مدت تمامیت به موقعیت ناظر و هندسهٔ رویداد بستگی دارد و می‌تواند چند دقیقه یا کمتر باشد. این مدت با طول همهٔ مراحل گرفت یکی نیست؛ از آغاز پوشش تا پایان آن زمان بیشتری می‌گذرد. عددهای رکورد جهانی نیز مدت تضمین‌شدهٔ تجربهٔ شما نیستند.

گرفت قابل رؤیت از ایران را چگونه بررسی کنیم؟

باید شهر و تاریخ را در نقشه و جدول معتبر همان خورشیدگرفتگی بررسی کرد. فهرست جهانی رخدادها می‌گوید در جایی از زمین گرفت رخ می‌دهد؛ از آن نمی‌توان رؤیت در همهٔ ایران را نتیجه گرفت. ارتفاع خورشید و زمان محلی ممکن است حتی میان دو شهر تفاوت مهمی ایجاد کنند.

در جدول محلی، زمان شروع پوشش، بیشینه و پایان را جدا بخوانید. برای گرفت کلی، زمان‌های آغاز و پایان تمامیت نیز لازم‌اند. تبدیل ساعت را با منطقهٔ زمانی و تاریخ همان رویداد انجام دهید؛ عددی که به وقت دیگری منتشر شده، خودبه‌خود ساعت محل شما نیست.

پیش از حرکت، نقشه را با مختصات محل انتخابی تطبیق دهید و هشدار ایمنی را مستقل از هیجان سفر آماده کنید. روز رصد زمان مناسبی برای آزمایش وسیلهٔ ناشناخته یا یادگرفتن نصب فیلتر روی ابزار نیست.

عینک دقیقاً چه زمانی لازم است؟

عینک معتبر خورشیدی در تمام مراحل جزئی و حلقوی لازم است. وسیله باید برای مشاهدهٔ مستقیم خورشید و مطابق استاندارد ISO 12312-2 باشد؛ عینک آفتابی، شیشهٔ دودی و وسایل دست‌ساز جای آن را نمی‌گیرند. به سلامت و اصالت وسیله و دستور استفاده نیز توجه کنید؛ نوشتهٔ استاندارد روی کالای نامعتبر به‌تنهایی اطمینان نمی‌آورد.

استثنا فقط فاصلهٔ کوتاه تمامیت کامل درون نوار تمامیت است، وقتی هیچ بخش روشنی از قرص خورشید باقی نمانده باشد. محافظ باید پیش از بازگشت نخستین بخش روشن دوباره استفاده شود. اگر دربارهٔ موقعیت یا زمان تردید دارید، محافظ را برندارید. گرفت حلقوی تمامیت ندارد و حلقهٔ نور، استثنای ایمنی ایجاد نمی‌کند.

چگونه بدون نگاه مستقیم گرفت را ببینیم؟

روش سوراخ‌سوزنی تصویر خورشید را روی یک سطح می‌اندازد تا همان تصویر را تماشا کنید. نور از سوراخ کوچکی در یک صفحه می‌گذرد و روی صفحهٔ دیگری نقش می‌بندد. مسیر مشاهده باید رو به تصویر باشد، نه از درون سوراخ به سمت خورشید. ساختن سوراخ، خودش فیلتر محافظ چشم نمی‌سازد.

این روش برای دیدن تغییر شکل قرص در مرحلهٔ جزئی مفید است. سایه‌های دارای سوراخ‌های کوچک نیز می‌توانند تصویرهای هلالی بسازند. پیش از روز رویداد، روش را در محیطی کنترل‌شده تمرین کنید و مراقب باشید هیچ‌کس وسیلهٔ تصویرافکن را با چشمیِ تماشای مستقیم اشتباه نگیرد.

پرسش‌های رایج

  1. آیا خورشیدگرفتگی با چشم غیرمسلح بی‌خطر است؟

    خورشیدگرفتگی در مراحل جزئی و حلقوی برای مشاهدهٔ مستقیم بدون محافظ معتبر خورشیدی ایمن نیست. عینک آفتابی کافی نیست و وسیلهٔ مشاهده باید مطابق ISO 12312-2 باشد. استثنا فقط تمامیت کامل درون نوار تمامیت است؛ محافظ باید پیش از بازگشت نخستین بخش روشن دوباره استفاده شود. در صورت تردید، محافظ را برندارید.

  2. چرا خورشیدگرفتگی در هر ماه نو رخ نمی‌دهد؟

    خورشیدگرفتگی علاوه بر ماه نو، به هندسهٔ مناسب نزدیک گره‌های مدار ماه نیاز دارد. مدار ماه حدود پنج درجه با صفحهٔ مدار زمین زاویه دارد و در بیشتر ماه‌های نو، سایه از کنار زمین می‌گذرد. بنابراین قرارگرفتن ماه در سمت خورشید، به‌تنهایی برای پوشیده‌شدن قرص خورشید از یک محل کافی نیست.

  3. آیا خورشیدگرفتگی حلقوی همان کلی است؟

    خورشیدگرفتگی حلقوی با کلی فرق دارد: در حلقوی، اندازهٔ ظاهری ماه برای پوشاندن کامل خورشید کافی نیست و حلقه‌ای روشن باقی می‌ماند. این حلقه برای چشم خطرناک است و مشاهدهٔ مستقیم همچنان محافظ خورشیدی می‌خواهد. در گرفت کلی، قرص روشن برای ناظر داخل نوار تمامیت کاملاً پوشیده می‌شود و تاج آشکار می‌شود.

  4. آیا با عینک گرفت می‌توان از دوچشمی نگاه کرد؟

    عینک خورشیدگرفتگی را نباید پشت دوربین، دوچشمی یا تلسکوپِ بدون فیلتر قرار داد. این ابزارها به فیلتر خورشیدی مخصوص در جلوی دهانه نیاز دارند و نصب باید با راهنمای متخصص انجام شود. حکم ایمنی ابزار اپتیکی با مشاهدهٔ مستقیم فرق دارد؛ داشتن عینک گرفت به‌تنهایی استفاده از ابزار بدون فیلتر را ایمن نمی‌کند.

  5. از کجا بفهمیم خورشیدگرفتگی در شهر ما دیده می‌شود؟

    برای رؤیت خورشیدگرفتگی باید نقشه و جدول محلی همان رویداد را با شهر یا مختصات محل بررسی کنید. تاریخ جهانی به‌تنهایی کافی نیست. نوع گرفت، زمان‌های تماس، ارتفاع خورشید و منطقهٔ زمانی اهمیت دارند. قرارداشتن در کشوری که بخشی از آن گرفت را می‌بیند، رؤیت از همهٔ شهرها یا ورود به نوار تمامیت را تضمین نمی‌کند.

  6. آیا در روش سوراخ‌سوزنی باید از سوراخ نگاه کرد؟

    در مشاهدهٔ غیرمستقیم خورشیدگرفتگی با سوراخ‌سوزنی، باید تصویر افتاده روی سطح را ببینید، نه از سوراخ به خورشید نگاه کنید. سوراخ فقط مسیر تشکیل تصویر را فراهم می‌کند و فیلتر محافظ نیست. این روش تغییر شکل قرص خورشید را نشان می‌دهد و برای مراحل جزئی راهی ساده برای پرهیز از نگاه مستقیم فراهم می‌کند.

منابع

  1. Types of Solar Eclipses · NASA
  2. Eclipse Viewing Safety · NASA
  3. Why Do Eclipses Happen? · NASA
  4. Five Millennium Catalog of Solar Eclipses · NASA/GSFC / Espenak and Meeus
  5. Eye Safety During Solar Eclipses · NASA/GSFC
  6. Future Eclipses · NASA

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

اخبار نجوم

در خبرها

همه

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

زیرمجموعه‌ها

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با خورشیدگرفتگی در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از خورشیدگرفتگی گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین