اسطرلاب Astrolabe

اسطرلاب (از یونانی، به معنی «گیرندهٔ ستاره») وسیله‌ای است که کرهٔ آسمان را روی یک صفحهٔ تخت نمایش می‌دهد. نوع رایج آن «اسطرلاب مسطح» است. این ابزار قرن‌ها در رصد، تقویم، جهت‌یابی و آموزش به کار می‌رفت و می‌توان آن را رایانهٔ آنالوگ جهان کهن نامید.

اسطرلاب چگونه پدید آمد؟

ریشهٔ تصویرسازی کرهٔ آسمان روی صفحه به یونان باستان برمی‌گردد و در منابع، نام ابرخس و بطلمیوس بر آن آمده است. دانشمندان جهان اسلامی از سدهٔ هشتم میلادی به بعد آن را بسیار کامل کردند. ابوریحان بیرونی و دیگران دربارهٔ ساخت و کاربرد آن رساله نوشتند و رصدخانه‌هایی مانند مراغه نمونه‌های دقیق ساختند. بعدها اسطرلاب از راه اندلس به اروپا رسید.

اجزای اسطرلاب

اسطرلاب از چند قطعه تشکیل می‌شود.

• ام (mater): قرص اصلی که لبهٔ آن درجه‌بندی شده است.
• صفحه (tympan): صفحه‌ای که خطوط افق و مدارها برای یک عرض جغرافیایی معین روی آن حک شده است.
• عنکبوت (rete): صفحهٔ سوراخ‌سوراخ که جای ستاره‌های ثابت و مسیر دایرةالبروج را نشان می‌دهد و روی صفحه می‌چرخد.
• عضاده (alidade): خط‌کش گردان در پشت که برای نشانه‌روی به جرم آسمانی به کار می‌رود.

اسطرلاب چه کاری انجام می‌داد؟

با اندازه‌گیری ارتفاع یک ستاره یا خورشید و چرخاندن عنکبوت، ساعت روز یا شب خوانده می‌شد. همچنین می‌شد زمان طلوع و غروب، عرض جغرافیایی، جهت قبله و ارتفاع بناها را به دست آورد. برای ملوانان و مسافران، اسطرلاب راهنمای مهمی بود تا آنکه ابزارهایی مانند ششخان دریایی (سکستانت) جای آن را گرفتند.

پرسش‌های رایج

### اسطرلاب چیست؟
اسطرلاب ابزاری نجومی است که با آن ارتفاع اجرام آسمانی را می‌سنجند و وضعیت کرهٔ آسمان را در یک لحظه نمایش می‌دهند.

### اسطرلاب را چه کسی اختراع کرد؟
اسطرلاب را یونانیان باستان پایه‌گذاری کردند و دانشمندان جهان اسلامی آن را بسیار تکامل دادند، اما مخترع دقیق آن مشخص نیست.

### اسطرلاب چه کاربردی داشت؟
اسطرلاب برای تعیین وقت، عرض جغرافیایی، جهت قبله و رصد جای ستارگان و خورشید به کار می‌رفت.

### اسطرلاب امروز به چه کاری می‌آید؟
اسطرلاب امروز بیشتر ابزار آموزشی و موزه‌ای است و برای فهم حرکت ظاهری آسمان به کار می‌رود، چون ابزارهای دیجیتال جایش را گرفته‌اند.