دانشنامهدانشمند
آریستارخوس ساموسی Aristarchus of Samos
آریستارخوس ساموسی اخترشناس یونانی سدهٔ سوم پیش از میلاد بود که نخستین‌بار مدل خورشیدمرکزی را پیشنهاد کرد و اندازهٔ خورشید و ماه را نسبت به زمین برآورد کرد.
آریستارخوس ساموسی (حدود ۳۱۰ تا ۲۳۰ پیش از میلاد) در جزیرهٔ ساموس یونان زاده شد و بنا به روایتها در اسکندریه فعالیت داشت. از نوشته‌های او تقریباً فقط رسالهٔ «دربارهٔ اندازه‌ها و فاصله‌های خورشید و ماه» باقی مانده است. بیشتر آنچه دربارهٔ نظریهٔ خورشیدمرکزی او می‌دانیم از نوشتهٔ ارشمیدس می‌آید.
آریستارخوس چه نظریه‌ای داشت؟
او پیشنهاد کرد که خورشید و ستارگان ثابت‌اند و زمین به دور خورشید میگردد و حول محور خود می‌چرخد. این دیدگاه تقریباً هجده قرن پیش از نیکلاس کوپرنیک مطرح شد، اما در آن روزگار پذیرفته نشد. دلیل مخالفت‌ها این بود که اگر زمین حرکت میکرد، باید جابه‌جایی ظاهری ستارگان (اختلاف منظر) دیده می‌شد، و چون ستارگان بسیار دورند این جابه‌جایی با ابزار آن زمان آشکار نبود. دربارهٔ این پدیده در اختلاف منظر ستاره‌ای بخوانید.
او چگونه فاصلهٔ خورشید و ماه را سنجید؟
آریستارخوس زمانی را در نظر گرفت که ماه درست نیمه‌روشن است. در این لحظه زاویه میان زمین، ماه و خورشید باید قائمه باشد، پس با اندازه‌گیری زاویهٔ میان ماه و خورشید می‌توان نسبت فاصله‌ها را به دست آورد. او زاویه را ۸۷ درجه به دست آورد و نتیجه گرفت خورشید حدود ۱۸ تا ۲۰ برابر دورتر از ماه است. مقدار درست حدود ۴۰۰ برابر است؛ چون اندازه‌گیری زاویهٔ نزدیک به ۹۰ درجه با ابزار ساده بسیار دشوار بود. با این همه، منطق روش درست بود و نشان داد خورشید بسیار بزرگ‌تر از زمین است.
نتایج و میراث
نتیجهٔ او این بود که خورشید چندین برابر زمین بزرگ‌تر است، و همین یکی از انگیزه‌هایی بود که خورشید را مرکز بدانند. کار او مسیر روش‌های هندسی در نجوم را باز کرد و بر اخترشناسانی چون اراتوستن، ابرخس (هیپارخوس) و بطلمیوس اثر گذاشت، هرچند بطلمیوس مدل زمین‌مرکزی را برگزید. بر دهانه‌ای در ماه به نام او «آریستارخوس» نام‌گذاری شده است.
پرسش‌های رایج
### آریستارخوس ساموسی که بود؟
آریستارخوس ساموسی اخترشناس و ریاضیدان یونانی سدهٔ سوم پیش از میلاد بود که نخستین مدل خورشیدمرکزی شناختهشده را پیشنهاد کرد.
### آیا آریستارخوس نخستین کسی بود که گفت زمین به دور خورشید میگردد؟
بر پایهٔ منابع باقیمانده، آریستارخوس نخستین کسی است که چنین مدلی را بهطور مشخص پیشنهاد کرد، هرچند آثار خود او از میان رفته است.
### چرا مدل خورشیدمرکزی آریستارخوس پذیرفته نشد؟
چون اختلاف منظر ستارگان دیده نمیشد و فیزیک آن روزگار هم حرکت زمین را توجیه نمیکرد.
### آریستارخوس در کدام شهر کار میکرد؟
آریستارخوس زادهٔ ساموس بود و بنا به روایتها بخش مهمی از کارش در اسکندریه، مرکز دانش جهان یونانی، انجام شد.