دانشنامهمفهوم
اختلاف منظر ستارهای Stellar parallax
اختلاف منظر ستارهای جابهجایی ظاهری یک ستارهٔ نزدیک نسبت به ستارگان دور هنگام گردش زمین به‌دور خورشید است و مستقیم‌ترین روش اندازهگیری فاصلهٔ ستارگان به شمار میرود.
اگر انگشتتان را جلوی صورت بگیرید و یک‌بار با چشم چپ و بار دیگر با چشم راست نگاه کنید، انگشت نسبت به پسزمینه جابه‌جا میشود. اختلاف منظر ستارهای همین است، با این فرق که «دو چشم» ما جای زمین در دو سوی مدارش، به فاصلهٔ شش ماه، است. ستارهٔ نزدیک در مقابل ستارههای بسیار دورتر در طول سال یک بیضی کوچک می‌پیماید.
فاصله از روی اختلاف منظر چگونه حساب میشود؟
نصف زاویهٔ جابهجایی را اختلاف منظر p می‌نامند و برحسب ثانیهٔ قوسی می‌سنجند. فاصله برحسب پارسک برابر است با:
ستارهای با اختلاف منظر یک ثانیهٔ قوسی ۱ پارسک (حدود ۳٫۲۶ سال نوری) دورتر است. زاویه‌ها بسیار کوچک‌اند: حتی نزدیک‌ترین ستاره‌ها کمتر از یک ثانیهٔ قوسی دارند. پارسک نیز از همین مفهوم ساخته شده است و به واحد نجومی (شعاع مدار زمین) وابسته است.
تاریخچه
حتی کوپرنیک می‌دانست اگر زمین بگردد، باید اختلاف منظر دید، و نبودن آن مدتی دلیل رد گردش زمین بود؛ ستاره‌ها فقط بسیار دورتر از آن بودند که ابزار آن زمان بسنجد. فردریش بسل در سال ۱۸۳۸ نخستین اندازهگیری موفق را برای ستارهٔ ۶۱ دجاجه (حدود ۰٫۳ ثانیهٔ قوسی) انجام داد. تقریباً هم‌زمان استروو برای کرکس نشسته (وگا) و هندرسون برای آلفا قنطورس اندازهگیری کردند. نزدیک‌ترین ستاره، پروکسیما قنطورس، اختلاف منظری حدود ۰٫۷۷ ثانیهٔ قوسی دارد.
ماهواره‌های اندازهگیری
از زمین، جو ریزترین زاویه‌ها را مخدوش می‌کند. ماهوارهٔ هیپارکوس (۱۹۸۹ تا ۱۹۹۳) اختلاف منظر حدود ۱۱۸ هزار ستاره را با دقت میلی‌ثانیهٔ قوسی سنجید. گایا بعداً دقت را به چند ده میکروثانیهٔ قوسی رساند و فاصلهٔ بیش از یک میلیارد ستاره را به‌دست آورد. اختلاف منظر نخستین پلهٔ نردبان فاصلهٔ کیهانی است و روشهای دیگر با آن واسنجی می‌شوند.
پرسش‌های رایج
### اختلاف منظر ستارهای چیست؟
اختلاف منظر ستارهای جابهجایی ظاهری ستارهٔ نزدیک نسبت به پسزمینه است که از حرکت زمین در مدارش پدید میآید. از آن برای اندازهگیری فاصلهٔ ستارگان استفاده میشود.
### پارسک چه ربطی به اختلاف منظر دارد؟
یک پارسک فاصلهای است که در آن اختلاف منظر ستاره یک ثانیهٔ قوسی باشد. این فاصله حدود ۳٫۲۶ سال نوری است.
### نخستین بار چه کسی اختلاف منظر ستاره را اندازه گرفت؟
فردریش بسل در سال ۱۸۳۸ با اندازهگیری ۶۱ دجاجه نخستین اندازهگیری موفق را انجام داد. استروو و هندرسون هم تقریباً در همان زمان به نتیجه رسیدند.
### چرا اختلاف منظر برای ستارههای دور کار نمیکند؟
اختلاف منظر ستارههای دور از دقت ابزارها کوچکتر است و قابل اندازهگیری نیست. برای فاصلههای بیشتر از چند هزار پارسک روشهای دیگری به کار میرود.