اراتوستن Eratosthenes

اراتوستن در حدود سال ۲۷۶ پیش از میلاد در شهر کورنه (در لیبی امروزی) زاده شد و در اسکندریه، پایتخت علمی جهان یونانی، سرپرست کتابخانهٔ بزرگ آن شد. او ریاضی‌دان، جغرافی‌دان، شاعر و منجم بود و نخستین بار واژهٔ «جغرافیا» را در معنای امروزی به کار برد. او نقشه‌ای از جهان شناخته‌شده کشید و در آن از مدار و نصف‌النهار استفاده کرد.

اراتوستن چگونه محیط زمین را اندازه گرفت؟

اراتوستن شنیده بود که ظهر انقلاب تابستانی در شهر سیه (آسوان امروزی) خورشید درست بالای سر است و نور ته چاه را روشن می‌کند. اما در همان روز در اسکندریه، سایه‌ای می‌افتاد و زاویهٔ آن حدود ۷٫۲ درجه، یعنی یک‌پنجاهم دایره، بود. اگر دو شهر روی یک نصف‌النهار باشند و پرتوهای خورشید موازی، فاصلهٔ آن‌ها باید یک‌پنجاهم محیط زمین باشد. فاصلهٔ دو شهر را حدود ۵۰۰۰ استادیون می‌دانست، پس محیط را حدود ۲۵۰ هزار استادیون به‌دست آورد. چون طول دقیق استادیون معلوم نیست، نمی‌توان دقت را دقیق گفت، ولی نتیجه به‌هرحال به مقدار واقعی (حدود ۴۰ هزار کیلومتر) نزدیک بود. پایهٔ کار فرض کروی بودن زمین است.

دیگر دستاوردهای اراتوستن

او میل کلی مدار خورشید (زاویهٔ دایرةالبروج نسبت به استوا) را حدود ۲۳٫۸ درجه برآورد کرد که با انحراف محوری امروزی نزدیک است. همچنین روشی به نام «غربال اراتوستن» برای یافتن عددهای اول ساخت که هنوز در درس‌های ریاضی هست. او تقویمی با سال کبیسه پیشنهاد کرد و فهرستی از ستارگان تهیه کرد.

چرا مهم است؟

اندازه‌گیری او نشان داد که با ریاضیات و مشاهدهٔ ساده می‌توان کمیت‌هایی را به‌دست آورد که مستقیم دست‌یافتنی نیستند. دانشمندان بعدی مانند ابوریحان بیرونی و ابرخس این راه را ادامه دادند. اراتوستن در سنین بالا درگذشت و گفته‌اند به دلیل نابینایی خودخواسته گرسنگی کشید، ولی این روایت قطعی نیست.

پرسش‌های رایج

### اراتوستن که بود؟
اراتوستن دانشمند یونانی بود که در سدهٔ سوم پیش از میلاد در اسکندریه زندگی می‌کرد و محیط زمین را اندازه گرفت. او همچنین جغرافی‌دان و ریاضی‌دان بود.

### اراتوستن محیط زمین را چقدر به‌دست آورد؟
اراتوستن محیط زمین را حدود ۲۵۰ هزار استادیون برآورد کرد. بسته به طول استادیون، این رقم از چند درصد تا ۱۵ درصد با مقدار واقعی تفاوت دارد.

### روش اراتوستن چه بود؟
او زاویهٔ سایه را در اسکندریه هم‌زمان با نبودن سایه در سیه سنجید و از نسبت زاویه به فاصلهٔ دو شهر، محیط زمین را حساب کرد.

### غربال اراتوستن چیست؟
غربال اراتوستن روشی ساده برای یافتن عددهای اول است. در آن مضرب‌های هر عدد اول را پیاپی خط می‌زنند.