ماه Moon

ماه نزدیک‌ترین همسایهٔ کیهانی ما و تنها جرم آسمانی دیگری است که انسان بر سطح آن گام نهاده است. قطر آن حدود ۳۴۷۴ کیلومتر، یعنی کمی بیش از یک‌چهارم قطر زمین است، اما جرمش تنها حدود یک‌هشتادم جرم زمین است. به همین دلیل گرانش سطح آن حدود یک‌ششم گرانش زمین است.

ماه از کجا آمده است؟

پذیرفته‌شده‌ترین توضیح برای پیدایش ماه، فرضیه برخورد بزرگ است. بر پایهٔ آن، حدود ۴٫۵ میلیارد سال پیش جرمی هم‌اندازهٔ مریخ با زمین نوپا برخورد کرد و بقایای مذاب و بخارشده‌ای که به مدار افتاد، کم‌کم به هم چسبید و ماه را ساخت. سنگ‌های آورده‌شده از ماه شباهت ایزوتوپی چشمگیری با گوشتهٔ زمین دارند و همین، این فرضیه را تقویت می‌کند.

ویژگی‌های فیزیکی

ماه جو قابل‌توجهی ندارد، پس دمای سطح آن میان روز و شب به‌شدت تغییر می‌کند: از بیش از ۱۰۰ درجهٔ سانتی‌گراد در روز تا حدود ۱۷۰ درجهٔ زیر صفر در شب (در نواحی استوایی؛ در دهانه‌های همیشه‌تاریک قطبی تا حدود ۲۴۰ درجهٔ زیر صفر). سطح آن را دریاهای ماه، یعنی دشت‌های تیرهٔ بازالتی، و ارتفاعات روشن و پرچاله می‌سازند. چون ماه دچار قفل کشندی است، همیشه یک روی آن به زمین دیده می‌شود و روی دیگر آن همان سمت پنهان است.

اثر ماه بر زمین

کشش گرانشی ماه عامل اصلی جزر و مد اقیانوس‌هاست و کم‌کم چرخش زمین را کند می‌کند و ماه را با آهنگی حدود ۳٫۸ سانتی‌متر در سال از ما دور می‌سازد. ماه همچنین محور چرخش زمین را در درازمدت پایدار نگه می‌دارد. جابه‌جایی ماه در برابر خورشید، هم فازهای آن و هم ماه‌گرفتگی را پدید می‌آورد.

انسان و ماه

نخستین فرود انسان بر ماه با مأموریت آپولو ۱۱ در سال ۱۹۶۹ انجام شد و در مجموع دوازده نفر تا ۱۹۷۲ روی آن راه رفتند. در سال‌های اخیر برنامه‌های تازه‌ای برای بازگشت به ماه و کاوش قطب جنوب آن در جریان است.

پرسش‌های رایج

### فاصلهٔ ماه تا زمین چقدر است؟
فاصلهٔ میانگین ماه تا زمین حدود ۳۸۴ هزار کیلومتر است. چون مدار ماه کمی بیضوی است، این فاصله از حدود ۳۶۳ هزار تا ۴۰۵ هزار کیلومتر تغییر می‌کند.

### چرا همیشه یک روی ماه را می‌بینیم؟
دورهٔ چرخش ماه به دور خودش با دورهٔ گردشش به دور زمین برابر است. این هماهنگی نتیجهٔ قفل کشندی است و باعث می‌شود ماه همیشه یک سمت خود را به زمین نشان بدهد.

### چرا ماه در آسمان شکل‌های گوناگون دارد؟
ماه نور خودش را ندارد و تنها نور خورشید را بازمی‌تاباند. با گردش ماه به دور زمین، بخش روشن‌شدهٔ آن که از زمین دیده می‌شود تغییر می‌کند و فازهای ماه پدید می‌آید.

### آیا ماه جو دارد؟
ماه تنها یک پوستهٔ بسیار رقیق و تقریباً خلأ‌مانند از گاز دارد که برای تنفس یا محافظت از سطح در برابر شهاب‌ها کافی نیست.