دانشنامهمفهوم
مختصات کهکشانی Galactic coordinate system
مختصات کهکشانی دستگاهی است که جای اجرام را نسبت به صفحهٔ راه شیری و مرکز آن با طول و عرض کهکشانی مشخص می‌کند و برای مطالعهٔ ساختار کهکشان ما به کار می‌رود.
نام‌های دیگر: طول و عرض کهکشانی
مختصات کهکشانی نگاه ما را از زمین یا خورشید به خود کهکشان می‌برد. در این دستگاه مبنا نه استوای زمین، بلکه صفحهٔ راه شیری است. اگر بخواهیم بدانیم یک ستاره در کجای کهکشان است، مختصات استوایی کمک زیادی نمی‌کند، ولی طول و عرض کهکشانی فوراً جواب میدهد.
طول و عرض کهکشانی چیست؟
دو مختصه دارد:
- عرض کهکشانی (b): زاویهٔ جرم از صفحهٔ کهکشان، از ۹۰− تا ۹۰+ درجه. اجرام نزدیک نوار راه شیری عرض نزدیک صفر دارند و اجرام بالای یا پایین صفحه عرض زیاد.
- طول کهکشانی (l): زاویه روی صفحهٔ کهکشان، از ۰ تا ۳۶۰ درجه. مبدأ آن جهت مرکز کهکشان است، یعنی مرکز کهکشان تقریباً در طول ۰ و عرض ۰ قرار دارد.
چرا این دستگاه ساخته شد؟
ستاره‌شناسان از زمان ویلیام هرشل در قرن هجدهم دریافتند بیشتر ستاره‌ها، غبار و گاز در قرصی تخت گرد آمده‌اند. مبنای صفحهٔ کهکشانی به مطالعهٔ ساختار شاخه‌های مارپیچی، توزیع ماده میان‌ستاره‌ای و موقعیت ستاره‌های جوان کمک می‌کند. اتحادیهٔ بین‌المللی نجوم دستگاه کنونی را در سال ۱۹۵۸ تعریف کرد.
کاربردهای عملی
- نقشه‌های آسمان و پژوهش‌های پرتو ایکس و رادیویی اغلب با طول و عرض کهکشانی ارائه میشوند.
- بسیاری از اجرام خارج از صفحه، مثل خوشه‌های کروی، عرض‌های زیاد دارند و اجرام جوان‌تر نزدیک عرض صفر هستند.
- نشان میدهد چرا در جهت صفحه، غبار میان‌ستاره‌ای دید را کم می‌کند.
ارتباط با دستگاه‌های دیگر
مختصات کهکشانی با بعد و میل قابل تبدیل است. این تبدیل یک چرخش ثابت در کره است. بنابراین می‌توان هر جرم را از یک دستگاه به دستگاه دیگر برد.
پرسش‌های رایج
### مختصات کهکشانی چیست؟
دستگاهی با طول و عرض کهکشانی که صفحهٔ راه شیری را مبنا میگیرد و جای اجرام را نسبت به آن و نسبت به مرکز کهکشان نشان میدهد.
### مرکز راه شیری در چه مختصاتی است؟
مرکز راه شیری در مختصات کهکشانی تقریباً در طول ۰ و عرض ۰ قرار دارد و در صورت فلکی کمان دیده میشود.
### چرا اجرام در عرض‌های بالای کهکشانی کم‌غبارترند؟
چون غبار و گاز در صفحهٔ کهکشان متمرکز است. وقتی به بالا یا پایین صفحه نگاه می‌کنیم، غبار کمتری جلوی دید را میگیرد و کهکشان‌های دوردست بهتر دیده میشوند.
### آیا مختصات کهکشانی از زمین گرفته میشود؟
مبدأ آن خورشید است و جهتها نسبت به کهکشان تعریف میشوند، نه نسبت به زمین. بنابراین ربطی به مکان رصدگر روی زمین ندارد.