رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهکهکشان‌ها و کیهانجرم آسمانی

راه شیری Milky Way

کهکشان راه شیری سامانهٔ مارپیچیِ میله‌داری است که منظومهٔ شمسی در آن قرار دارد؛ نوار کم‌نورِ آسمان شب، نمای ما از انبوه ستاره‌ها در امتداد قرص این کهکشان است.

نام‌های دیگر: کهکشان راه شیری

پانورامای آسمان با نوار ستاره‌ای کهکشان راه شیری و رگه‌های تیرهٔ غبار در امتداد آن
ESO/S. Brunier / Wikimedia Commons · CC BY 4.0 · منبع تصویر

مشخصات

نوع کهکشانمارپیچی میله‌دار
قطر تقریبی قرص ستاره‌ایحدود ۱۰۰ هزار سال نوری؛ شامل گسترهٔ هاله نیست
فاصلهٔ خورشید از مرکزحدود ۲۶ هزار سال نوری
دورهٔ گردش منظومهٔ شمسی حول مرکزحدود ۲۳۰ میلیون سال
سرعت گردش منظومهٔ شمسیحدود ۲۳۰ کیلومتر بر ثانیه

بر پایهٔ منابع بازبینی‌شدهٔ این مدخل.

یک نوار کمرنگ از آسمان می‌گذرد و جاهایی انگار شکاف خورده است. این، ابرِ هواشناسی نیست و تمام کهکشان هم بیرون از ما آویزان نشده است. شما از درون کهکشان راه شیری (Milky Way) به بخش‌هایی از همان سامانه نگاه می‌کنید که خورشید را در خود جا داده است. برای فهمیدن منظره، باید جای ناظر را به اندازهٔ جای ستاره‌ها جدی گرفت.

به‌طور خلاصه

کهکشان راه شیری یک کهکشان مارپیچی میله‌دار است و خورشید در شاخهٔ جبارِ آن قرار دارد. نوار آسمان، نمای درونیِ قرص است و همهٔ گسترهٔ کهکشان و هاله را نشان نمی‌دهد. مدار خورشید از گرانش جرمِ توزیع‌شدهٔ کهکشان تأثیر می‌گیرد؛ سیاه‌چالهٔ مرکزی به‌تنهایی خورشید را در مدار نگه نمی‌دارد. برخورد آینده با آندرومدا قطعی نیست و نتیجهٔ هر مدل باید با تاریخ، احتمال و بازهٔ زمانی‌اش خوانده شود.

چرا کهکشان راه شیری به صورت نوار دیده می‌شود؟

کهکشان راه شیری نواری دیده می‌شود چون از درون قرص آن، در بعضی جهت‌ها به انبوه بیشتری از ستاره‌ها نگاه می‌کنیم. نور تعداد زیادی ستارهٔ دور که با چشم جدا نمی‌شوند روی هم می‌افتد و زمینه‌ای مه‌آلود می‌سازد. این نوار، جسمی جدا از ستاره‌های اطراف نیست؛ اثر زاویهٔ دید ما به توزیع ستاره‌هاست.

پانورامای آسمان با نوار ستاره‌ای کهکشان راه شیری و رگه‌های تیرهٔ غبار در امتداد آن
پانورامای آسمان با نوار ستاره‌ای کهکشان راه شیری و رگه‌های تیرهٔ غبار در امتداد آن ESO/S. Brunier / Wikimedia Commons · CC BY 4.0

این پانورامای آسمان از درون کهکشان ثبت شده است؛ رگه‌های تیره، بخش‌هایی‌اند که غبار نورِ پشت خود را می‌پوشاند. عکس: ESO/S. Brunier؛ مجوز CC BY 4.0.

جاهای تیرهٔ نوار الزاماً خالی از ستاره نیستند. غبار میان‌ستاره‌ای می‌تواند نورِ ستاره‌های دورتر را کم کند. بنابراین آنچه با چشم می‌بینیم، هم به جای ستاره‌ها بستگی دارد و هم به ماده‌ای که میان ما و آن‌هاست. اگر بخشی از نوار ناپدید شد، نباید فوراً آن را شکافی واقعی در قرص بدانیم.

جهت مرکز کهکشان در صورت فلکی کمان است؛ این با نسبت‌دادن تمام کهکشان به یک صورت فلکی فرق دارد. صورت‌های فلکی ناحیه‌های جهت‌یابی روی آسمان‌اند و نوار از چندین ناحیه می‌گذرد. قلب‌العقرب هم خودِ مرکز کهکشان نیست. برای یافتن جهت مرکز، باید جای آن را در نقشه بررسی کرد، نه اینکه هر ستارهٔ روشنِ نزدیک نوار را مرکز فرض کرد.

این دیدِ درونی دلیل دیگری هم دارد: ستاره‌های منفرد معمولِ آسمان شب، اعضای کهکشان خودمان‌اند، اما نور یک کهکشان دیگر را هم ممکن است به صورت لکه ببینیم. پس عبارت «هر نوری که با چشم می‌بینیم داخل کهکشان ماست» دقیق نیست؛ باید میان ستارهٔ منفرد و مجموع نور یک سامانهٔ دور فرق گذاشت.

خورشید کجای کهکشان است و دور چه می‌گردد؟

خورشید در شاخهٔ جبار، میان بازوهای کمان و برساوش، و در فاصلهٔ تقریبی ۲۶ هزار سال نوری از مرکز کهکشان قرار دارد. ما در مرکز نیستیم و از بالا هم به بازوها نگاه نمی‌کنیم. این جایگاه توضیح می‌دهد چرا نقشه‌کشیدن از کل سامانه کار آسانی نیست: بعضی ساختارها پشت هم می‌افتند و بعضی پشت غبار پنهان می‌شوند.

منظومهٔ شمسی همراه خورشید در مدار کهکشانی حرکت می‌کند. راهنمای ناسا مدت یک گردش را حدود ۲۳۰ میلیون سال می‌دهد؛ گاهی این بازه را «سال کهکشانی» می‌نامند. این دوره متعلق به گردش خورشید در جایگاه کنونی آن است، نه یک زمان مشترک برای تمام ستاره‌های کهکشان. قرص، صفحهٔ گرامافونِ صلب نیست که همهٔ نقطه‌هایش با هم یک دور بزنند.

همان راهنما سرعت را حدود ۸۲۸ هزار کیلومتر بر ساعت بیان می‌کند؛ با تبدیل یکا، حدود ۲۳۰ کیلومتر بر ثانیه می‌شود. رقم بزرگ است، اما احساسِ حرکت در صندلی رصد ایجاد نمی‌کند. برای فهمیدن مدار، اندازهٔ مسیر هم لازم است. سرعت زیاد و زمان گردش طولانی تناقض ندارند؛ مسیر کهکشانی بسیار گسترده است.

آیا این یعنی خورشید مثل زمین که دور خورشید می‌گردد، دور سیاه‌چالهٔ مرکزی می‌چرخد؟ چنین تشبیهی نقش جرم‌ها را اشتباه نشان می‌دهد. در مدار سیاره‌ها، جرم خورشید غالب است؛ در جایگاه خورشید در کهکشان، ستاره‌ها، گاز و مادهٔ تاریکِ توزیع‌شده میدان گرانشی را می‌سازند. می‌توان از گردش حول مرکز کهکشان حرف زد، اما نباید تمام نیروی نگه‌دارندهٔ مدار را به یک جسم مرکزی نسبت داد.

قرص، میله و هاله چه تفاوتی دارند؟

قرص بخش پهن و تختِ ستاره‌ای است، میله ساختاری در ناحیهٔ مرکزی و هاله گستره‌ای پیرامون بخش‌های روشن‌تر کهکشان است. «مارپیچی میله‌دار» یعنی بازوهای مارپیچی با ساختار میله‌ای مرکز ارتباط دارند؛ قرار نیست میله‌ای جامد میان ستاره‌ها کشیده شده باشد. این نام، آرایش جمعیت‌های ستاره‌ای را توصیف می‌کند.

قطر تقریبی صد هزار سال نوری که زیاد نقل می‌شود، در این بیان به قرص ستاره‌ای مربوط است. سال نوری یکای فاصله است: مسافتی که نور در یک سال طی می‌کند. هالهٔ ستاره‌ای و به‌ویژه هالهٔ مادهٔ تاریک از قرص گسترده‌ترند. بنابراین این قطر، اندازهٔ تمام جرمی که به کهکشان نسبت می‌دهیم نیست؛ مانند اندازه‌گرفتن بخش روشن شهر و یکی‌گرفتن آن با همهٔ حومه است.

لبهٔ کهکشان هم دیوار مشخصی ندارد. هرچه حساس‌تر نگاه کنیم، می‌توانیم جمعیت‌های کم‌نورتر یا دورتر را پیدا کنیم. وقتی دو منبع قطر متفاوتی می‌دهند، نخست باید پرسید کدام بخش را با چه معیار نوری اندازه گرفته‌اند. مقایسهٔ قطر قرص با گسترهٔ هاله، مقایسهٔ دو تعریف است، نه لزوماً دو اندازه‌گیری ناسازگار.

شمار ستاره‌ها نیز عددِ یک شمارش کامل نیست. منابع آموزشی معتبر از جمعیتی در حد صدها میلیارد ستاره سخن می‌گویند، اما همهٔ ستاره‌های کم‌نور یا پنهان در غبار را جداگانه ندیده‌ایم. برای برآورد تعداد، توزیع روشنایی و جمعیت‌های ستاره‌ای را مدل می‌کنند. نوشتن یک عدد بلند با رقم‌های زیاد، این محدودیت را برطرف نمی‌کند.

جرم کل از شمارش نور فراتر می‌رود. گزارش ناسا در سال ۲۰۱۹، با استفاده از حرکت خوشه‌های ستاره‌ای کروی در داده‌های تلسکوپ فضایی هابل (Hubble Space Telescope) و رصدخانهٔ فضایی گایا (Gaia)، برآوردی حدود ۱٫۵ تریلیون جرم خورشیدی ارائه کرد. این نتیجه به مدل جرم و هاله وابسته است و عدد دقیقِ مورد توافقِ سال ۲۰۲۶ محسوب نمی‌شود. بیشتر جرمِ استنتاج‌شده با نور ستاره‌ها مستقیماً دیده نمی‌شود.

وقتی داخل کهکشان هستیم، نقشهٔ بیرونی را چگونه می‌سازیم؟

نقشهٔ بیرونی کهکشان راه شیری بازسازیِ داده‌های فاصله، جهت و حرکت است؛ عکسی نیست که فضاپیمایی از بیرون گرفته باشد. برای بعضی ساختارها دادهٔ فراوان داریم و برای بعضی، مدل‌سازی و عدم قطعیت پررنگ‌تر است. تصویر هنری می‌تواند این دانش را یک‌جا نشان دهد، به شرطی که با عکس اشتباه نشود.

تصویر هنری نمای بیرونی کهکشان راه شیری با بازوهای مارپیچی و بخش مرکزی روشن
تصویر هنری نمای بیرونی کهکشان راه شیری با بازوهای مارپیچی و بخش مرکزی روشن NASA/JPL-Caltech/ESO/R. Hurt / Wikimedia Commons · Public domain

این یک تصویر هنری از ساختار کهکشان است، نه عکس از بیرون آن؛ بازسازی بر پایهٔ داده‌های اخترشناسی انجام شده است. تصویر: NASA/JPL-Caltech/ESO/R. Hurt؛ مالکیت عمومی.

دیدن جای ظاهری یک ستاره روی آسمان، فاصله‌اش را معلوم نمی‌کند. دو ستاره می‌توانند در دو سوی یک خط دید باشند و بسیار از هم فاصله داشته باشند. با اندازه‌گیری فاصله و حرکت، نقشه از یک صفحهٔ پرنقطه به توصیفی سه‌بعدی تبدیل می‌شود. اطلاعات حرکت نیز کمک می‌کند گروه‌های ستاره‌ایِ مرتبط را از همسایه‌های اتفاقی جدا کنیم.

مأموریت گایای آژانس فضایی اروپا جهت، حرکت، روشنایی و ویژگی‌های شمار بزرگی از ستاره‌ها و اجرام دیگر را اندازه گرفت. پایان رصد علمی آن ۱۵ ژانویهٔ ۲۰۲۵ بود. نزدیک دو میلیارد جرم در مجموعهٔ رصدهای مأموریت، به معنای سرشماری تمام ستاره‌های کهکشان نیست؛ علاوه بر کم‌نورها و بخش‌های پوشیده، داده‌ها می‌توانند اجرام بیرون کهکشان را هم شامل شوند.

پایان رصد با پایان کار علمی یکی نیست. داده‌ها باید پردازش، سنجیده و منتشر شوند و پژوهشگران می‌توانند مدت‌ها از آن‌ها نتیجه بگیرند. صفحهٔ مأموریت که در ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ بازخوانی شد، انتشار چهارم داده‌ها را برای دسامبر ۲۰۲۶ مورد انتظار می‌دانست؛ این برنامهٔ اعلام‌شده است، نه گزارشی از انتشارِ انجام‌شده. از دیدن خبر تازهٔ گایا هم نباید نتیجه گرفت تلسکوپ هنوز در حال رصد است.

کمان A* چیست و چه چیزی از آن دیده‌ایم؟

کمان A* (Sagittarius A*) سیاه‌چالهٔ کلان‌جرمِ مرکز کهکشان است؛ حرکت ستاره‌های نزدیک و تصویر رادیوییِ محیط آن، دو راه متفاوت برای شناختش فراهم کرده‌اند. جرم آن در بیان عمومی حدود چهار میلیون جرم خورشیدی است. این عدد، جرم کل کهکشان یا حتی تمام ناحیهٔ مرکزی نیست.

رصدخانهٔ جنوبی اروپا (European Southern Observatory) در گزارش خود، اندازه‌گیری‌های مداریِ دقیق را شرح می‌دهد: با دنبال‌کردن ستاره‌های نزدیک، می‌توان جرم متمرکز و فاصلهٔ مرکز را استنتاج کرد. داده‌ها با یک مدل مداری مقایسه می‌شوند و مقدارها و عدم قطعیت به دست می‌آیند. نباید دقت یک اندازه‌گیری مشخص را با نوشتن رقم‌های بسیار، به تمام مدل کهکشان تعمیم داد.

در ۱۲ مه ۲۰۲۲، نخستین تصویر کمان A* از همکاری تلسکوپ افق رویداد (Event Horizon Telescope) منتشر شد. این تصویر از داده‌های رادیویی بازسازی شده است؛ حلقهٔ روشن به تابش مادهٔ داغ پیرامون سیاه‌چاله مربوط است و ناحیهٔ تیرهٔ مرکزی سایهٔ آن را نشان می‌دهد. نه عکسِ سطح سیاه‌چاله است و نه همان چیزی که با چشم یا تلسکوپ کوچک در صورت فلکی کمان می‌بینیم.

گرانش سیاه‌چاله برای ستاره‌های بسیار نزدیک مرکز تعیین‌کننده است. این واقعیت را نباید به مدار خورشید در بخش دورتر قرص تعمیم داد. تفاوت مقیاس، پاسخ پرسش را عوض می‌کند: اندازه‌گیری مدار یک ستارهٔ نزدیک کمان A* جرم سیاه‌چاله را می‌سنجد؛ بررسی حرکت خوشه‌های دور می‌تواند به جرم گسترده‌تر کهکشان سرنخ بدهد.

گذشتهٔ کهکشان چه می‌گوید و آیا آندرومدا به آن برخورد می‌کند؟

کهکشان راه شیری با تشکیل ستاره‌ها و ادغام با سامانه‌های کوچک‌تر رشد کرده است؛ اما شواهدِ ادغام‌های گذشته، زمان و قطعیت یک برخورد آینده را تعیین نمی‌کنند. برای بازسازی گذشته، حرکت، سن و ترکیب شیمیایی گروه‌های ستاره‌ای را کنار هم می‌گذارند. این گروه‌ها می‌توانند نشانه‌هایی از همسایه‌های جذب‌شده را حفظ کرده باشند.

برای نمونه، گزارش آژانس فضایی اروپا در اوت ۲۰۲۶، داده‌های هابل و گایا را برای بررسی یک ادغام کهن به کار گرفت. نتیجه از ویژگی‌های جمعیت‌های ستاره‌ای و خوشه‌ها به دست می‌آید؛ تصویر مستقیمی از صحنهٔ ادغام در دست نیست. تاریخ انتشار خبر را هم نباید با زمان رخداد یکی دانست. پژوهش تازه ممکن است دربارهٔ اتفاقی بسیار قدیمی باشد.

دربارهٔ آینده، گزارش ناسا در ۲ ژوئن ۲۰۲۵ از تحلیل تازه‌ای به رهبری تیل ساوالا (Till Sawala) خبر داد: در مدل‌های بررسی‌شده، احتمال برخورد کهکشان راه شیری و آندرومدا طی ده میلیارد سال آینده حدود پنجاه درصد است. عدم قطعیت حرکت و جرم‌ها و اثر همسایگان در این نتیجه دخیل‌اند. نزدیک‌شدن کنونی، به‌تنهایی برخورد مستقیم را قطعی نمی‌کند؛ حرکت جانبی هم اهمیت دارد.

پنجاه درصد، ساعت برخورد نیست. این گزاره نمی‌گوید «حتماً برخورد می‌کنند، فقط زمانش معلوم نیست» و هیچ مرز قطعیِ هشت میلیاردساله از آن نتیجه نمی‌شود. افق ده میلیارد سال بخشی از خودِ پاسخ است. اگر نتیجهٔ پژوهشی را بدون تاریخ و این افق نقل کنیم، دوباره احتمالِ یک مدل را به پیشگوییِ قطعی تبدیل کرده‌ایم.

برای دیدن نوار کهکشان از ایران چه شرایطی لازم است؟

برای دیدن نوار کهکشان راه شیری، آسمان تاریک و زمان مناسب از بزرگ‌نمایی مهم‌ترند؛ این منظره گسترده است و با چشم دیده می‌شود. نور شهر و نور ماه می‌توانند کنتراست نوار را کم کنند. پس پیش از انتخاب محل، وضعیت آسمان و جای ماه و بخش مورد نظر نوار را برای همان شب بررسی کنید.

ماه نو فرصت خوبی برای تاریکی است، اما شرط تقویمیِ جادویی نیست. ممکن است در شبی دیگر، ماه هنوز طلوع نکرده یا زودتر غروب کرده باشد و بازه‌ای تاریک داشته باشید. برعکس، شب ماه نو هم اگر آسمان ابری یا افقِ محل روشن باشد، تضمینی برای دیدن نوار نمی‌دهد. پرسش عملی این است: هنگام رصد، آسمانِ جهت هدف چقدر تاریک و شفاف است؟

برای دیدن بخش روشن‌ترِ نزدیک جهت مرکز، جای صورت فلکی کمان و ارتفاع آن را در نقشهٔ شهر و ساعت خود بررسی کنید. برنامهٔ یک رصدگر در جنوب ایران را بی‌تغییر برای شمال کشور به کار نبرید. اگر بخش مورد نظر نزدیک افق باشد، غبار یا کوه و ساختمان می‌تواند مزاحم شود. یک ساعت ثابت برای همهٔ شهرها و تمام سال وجود ندارد.

از مرکز شهری مانند تهران، ندیدن نوار به معنای نبودنش نیست. اگر امکان رفتن به محل تاریک دارید، قبل از حرکت مطمئن شوید هدف در بازهٔ مورد نظر بالای افق است و ماه مزاحمت کمتری دارد. در محل هم به چشم فرصت سازگاری با تاریکی بدهید و روشنایی نمایشگر را کم کنید. قرار نیست منظره فوراً به عکس رنگیِ نوردهی‌شده تبدیل شود.

پرسش‌های رایج

  1. راه شیری چیست و چرا نوار دیده می‌شود؟

    کهکشان راه شیری سامانهٔ مارپیچی میله‌داری است که خورشید و منظومهٔ شمسی در آن‌اند. چون از داخل قرص به انبوه ستاره‌ها نگاه می‌کنیم، نور ستاره‌های دور به صورت نواری مه‌آلود دیده می‌شود. نوار همهٔ گسترهٔ کهکشان نیست و تاریکی‌های آن هم الزاماً فضای خالی نیستند؛ غبار میان‌ستاره‌ای می‌تواند نورِ پشت خود را بپوشاند.

  2. خورشید کجای کهکشان راه شیری قرار دارد؟

    خورشید در شاخهٔ جبار، میان بازوهای کمان و برساوش، و حدود ۲۶ هزار سال نوری دور از مرکز کهکشان قرار دارد. منظومهٔ شمسی همراه خورشید حرکت می‌کند و یک گردش آن حول مرکز حدود ۲۳۰ میلیون سال طول می‌کشد. این دوره مربوط به جایگاه خورشید است؛ کهکشان مانند یک صفحهٔ صلب با دورهٔ واحد نمی‌چرخد.

  3. کهکشان راه شیری چند ستاره دارد؟

    جمعیت ستاره‌ای کهکشان راه شیری در حد صدها میلیارد برآورد می‌شود و شمار دقیق و کاملی در دست نیست. ستاره‌های کم‌نور، غبار و محدودیت ابزار، شمارش مستقیم را دشوار می‌کنند. گایا نزدیک دو میلیارد ستاره و جرم دیگر را رصد کرده است؛ این مجموعه با سرشماری تمام ستاره‌های کهکشان برابر نیست و برای جمعیت کل باید از برآورد استفاده کرد.

  4. قطر کهکشان راه شیری چقدر است؟

    قطر تقریبی قرص ستاره‌ای کهکشان راه شیری حدود صد هزار سال نوری است. این عدد را نباید اندازهٔ همهٔ کهکشان با هالهٔ ستاره‌ای و هالهٔ مادهٔ تاریک دانست؛ آن ساختارها گسترده‌ترند. کهکشان لبهٔ سخت ندارد و اندازهٔ گزارش‌شده به بخش مورد بررسی و حساسیت و معیار اندازه‌گیری بستگی دارد. مقایسهٔ عددها بدون این تعریف می‌تواند گمراه‌کننده باشد.

  5. آیا خورشید به دور سیاه‌چالهٔ مرکزی می‌گردد؟

    خورشید حول مرکز کهکشان راه شیری حرکت می‌کند، اما مدارش را نباید مانند مدار یک سیاره حول جرمی غالب توضیح داد. گرانش ستاره‌ها، گاز و مادهٔ تاریکِ توزیع‌شده در کهکشان اهمیت دارد. کمان A* بر حرکت ستاره‌های بسیار نزدیک خود مسلط است؛ نسبت‌دادن مدار خورشید یا گردش کل کهکشان فقط به سیاه‌چالهٔ مرکزی دقیق نیست.

  6. برخورد کهکشان راه شیری با آندرومدا قطعی است؟

    طبق پژوهشی که ناسا در ژوئن ۲۰۲۵ گزارش کرد، احتمال برخورد کهکشان راه شیری و آندرومدا طی ده میلیارد سال آینده در مدل‌های بررسی‌شده حدود پنجاه درصد است. این نتیجه به عدم قطعیت داده‌ها و اثر همسایگان وابسته است. برخورد قطعی نیست و از این احتمال نمی‌توان یک زمان حتمی یا شرط «هرگز پیش از هشت میلیارد سال» استخراج کرد.

  7. آیا عکس کامل کهکشان راه شیری از بیرون گرفته شده است؟

    تصویرهای نمای بیرونی کهکشان راه شیری معمولاً تصویر هنری یا بازسازیِ داده‌های اخترشناسی‌اند؛ فضاپیمایی برای گرفتن عکس کامل از بیرون کهکشان نرفته است. عکس پانورامای نوار آسمان، مشاهده‌ای از داخل سامانه است و با نمای بیرونی فرق دارد. نقشه‌های داده‌ای هم روش ساخت و طول موج مشخص دارند؛ برچسب و توضیح تصویر برای تفسیرش ضروری است.

  8. چگونه کهکشان راه شیری را از ایران ببینیم؟

    برای دیدن نوار کهکشان راه شیری، محلی تاریک و شفاف و زمانی انتخاب کنید که بخش مورد نظر بالای افق باشد و نور ماه مزاحمت کمتری ایجاد کند. نقشهٔ آسمان را برای شهر و ساعت رصد بررسی کنید. ماه نو معمولاً مناسب است، اما تنها فرصت نیست؛ بازهٔ پس از غروب یا پیش از طلوع ماه نیز می‌تواند مفید باشد.

منابع

  1. Solar System Facts · NASA · مشاهدهٔ پژوهشگر: 2026-10-13؛ بازخوانی نو
  2. Guide to Our Galaxy · ESA · مشاهدهٔ پژوهشگر: 2026-10-13؛ بازخوانی نو
  3. The Story of Our Quest for Sagittarius A* · ESO · 2022؛ بازخوانی نویسنده: 2026-10-15
  4. Astronomers Reveal First Image of the Black Hole at the Heart of Our Galaxy · ESO / EHT Collaboration · 2022-05-12
  5. Gaia: Mission, End of Observations and Data Releases · ESA · مشاهدهٔ پژوهشگر: 2026-10-13؛ بازخوانی نو
  6. What Does the Milky Way Weigh? Hubble and Gaia Investigate · NASA · 2019-03-07
  7. Apocalypse When? Hubble Casts Doubt on Certainty of Galactic Collision · NASA · 2025-06-02
  8. Hubble & Gaia Solve Our Galaxy’s Merger Mystery · ESA · 2026-08-17
  9. Skywatching FAQ · NASA · مشاهدهٔ نویسنده: 2026-10-15
  10. What’s Up: July 2026 Skywatching Tips from NASA · NASA · 2026-07؛ مشاهدهٔ نویسنده: 2026-10-15

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

اخبار نجوم

در خبرها

همه

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

در چنین روزی

در تاریخ علم

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با راه شیری در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از راه شیری گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین