دانشنامهمفهوم
نمودار هرتسپرونگ-راسل Hertzsprung–Russell diagram
نمودار هرتسپرونگ–راسل نموداری است که ستارگان را بر پایهٔ درخشندگی و دمای سطح یا ردهٔ طیفی در یک صفحه نشان می‌دهد و گروه‌های مختلف مراحل زندگی ستاره را آشکار می‌کند.
نمودار هرتسپرونگ–راسل (HR) را اینار هرتسپرونگ حدود ۱۹۱۱ و هنری نوریس راسل در ۱۹۱۳ مستقل از هم رسم کردند. محور افقی دمای سطح ستاره (یا رده‌بندی طیفی) است و، به رسم تاریخی، دما از راست به چپ افزایش می‌یابد. محور عمودی درخشندگی یا قدر مطلق است.
## نمودار HR چه چیزی نشان می‌دهد؟
ستارگان در این نمودار به‌صورت تصادفی پخش نمی‌شوند، بلکه در ناحیه‌هایی مشخص گرد می‌آیند. گروه‌های اصلی عبارت‌اند از:
- رشتهٔ اصلی: نوار قطری که بیشتر ستارگان، از جمله خورشید، در آن‌اند و هیدروژن را در هسته می‌سوزانند.
- غول‌های سرخ و ابرغول‌ها: ستارگان بزرگ و درخشان با دمای سطحی کمتر در بالا سمت راست.
- کوتوله‌های سفید: ستارگان داغ ولی کم‌نور در پایین سمت چپ.
## چگونه نمودار HR خوانده می‌شود؟
ستارهای که روی نمودار بالاتر قرار دارد درخشان‌تر است. ستارهای که به سمت چپ‌تر باشد داغ‌تر و آبی‌تر است. چون درخشندگی با شعاع و دما از رابطهٔ زیر به هم وابسته است، ستاره‌های همدما اما درخشان‌تر لزوماً بزرگ‌ترند:
## کاربرد نمودار HR
این نمودار ابزار اصلی فرگشت ستارگان است، چون مسیر تغییر ستاره از تولد تا مرگ را در آن می‌توان دنبال کرد. در خوشه‌های ستارهای، نقطهٔ جدا شدن ستارگان از رشتهٔ اصلی سن خوشه را نشان می‌دهد. از رشتهٔ اصلی برای برآورد فاصلهٔ ستارگان نیز استفاده می‌شود.
## پرسش‌های رایج
### نمودار هرتسپرونگ–راسل چیست؟
نمودار هرتسپرونگ–راسل نموداری از درخشندگی ستارگان در برابر دمای سطحشان است که ردهٔ ستارگان و مرحلهٔ تکاملشان را نشان می‌دهد.
### خورشید در نمودار HR کجاست؟
خورشید روی رشتهٔ اصلی، در بخش میانی، قرار دارد. ستارهای زردرنگ با دمای سطحی حدود ۵۸۰۰ کلوین است.
### چرا محور دما در نمودار HR معکوس است؟
دلیل آن سنت تاریخی است: ستارگان بر اساس ردههای طیفی از O (داغترین) تا M (سردترین) مرتب بودند و دما از چپ به راست کاهش مییافت.
### رشتهٔ اصلی در نمودار HR چیست؟
رشتهٔ اصلی نوار قطری از ستارگانی است که در هستهٔ خود هیدروژن را به هلیوم تبدیل می‌کنند. بیشتر عمر یک ستاره در همین مرحله می‌گذرد.