هیدروژن Hydrogen

هیدروژن ساده‌ترین اتم طبیعت است. در دمای اتاق گازی بی‌رنگ، بی‌بو و بسیار سبک است که به‌سختی در هوا نگه داشته می‌شود و به‌سرعت به بالا می‌گریزد. نام آن از ریشهٔ یونانی «سازندهٔ آب» می‌آید، چون وقتی می‌سوزد آب پدید می‌آورد.

## هیدروژن در جهان چه جایگاهی دارد؟
حدود سه‌چهارم جرم ماده‌ای که می‌بینیم هیدروژن است. تقریباً همهٔ آن در دقیقه‌های نخست پس از مهبانگ ساخته شد (نگاه کنید به هسته‌زایی مهبانگی). امروز هم سوخت اصلی خورشید و بیشتر ستاره‌هاست: در هستهٔ آن‌ها هیدروژن در فرایند همجوشی هسته‌ای به هلیوم تبدیل می‌شود و انرژی آزاد می‌کند. سیاره‌های غول‌پیکر مانند مشتری و زحل نیز عمدتاً هیدروژن‌اند.

## هیدروژن روی زمین کجاست؟
روی زمین هیدروژن به‌ندرت آزاد پیدا می‌شود، چون زود با عنصرهای دیگر ترکیب می‌شود. بیشترین مقدار آن در آب و ترکیب‌های آلی (مواد زنده، نفت و گاز) قفل شده است. هنری کاوندیش در سال ۱۷۶۶ آن را به‌عنوان گازی جدا و قابل اشتعال شناساند و لاووازیه نامش را گذاشت.

## ایزوتوپ‌ها و کاربردها
هیدروژن سه ایزوتوپ شناخته‌شده دارد: پروتیوم (بدون نوترون)، دوتریوم (یک نوترون) و تریتیوم (دو نوترون، پرتوزا). دوتریوم در آب سنگین و پژوهش‌های همجوشی کاربرد دارد. از هیدروژن در ساخت آمونیاک و کود، پالایش نفت و به‌عنوان سوخت موشک‌ها استفاده می‌شود و پژوهش دربارهٔ آن به‌عنوان سوخت پاک ادامه دارد. نقطهٔ ضعفش نگهداری دشوار است، چون مولکولش بسیار کوچک و گریزان است.

## پرسش‌های رایج
### هیدروژن چرا فراوان‌ترین عنصر جهان است؟
هیدروژن در نخستین دقیقه‌های پس از مهبانگ شکل گرفت و ستاره‌ها بیشتر آن را به عنصرهای سنگین‌تر تبدیل نکرده‌اند. به همین دلیل هیدروژن حدود ۷۵ درصد جرم ماده عادی جهان را می‌سازد.

### هیدروژن خطرناک است؟
هیدروژن بسیار آتش‌گیر است و با هوا مخلوط انفجاری می‌سازد، اما سمی نیست. اگر در فضای بسته نشت کند و جرقه‌ای بزند، خطرآفرین می‌شود.

### هیدروژن در خورشید چه می‌کند؟
هیدروژن در هستهٔ خورشید با همجوشی به هلیوم تبدیل می‌شود و انرژی خورشید از همین راه می‌آید. خورشید هر ثانیه صدها میلیون تن هیدروژن می‌سوزاند و هنوز برای میلیاردها سال ذخیره دارد.