ابن هیثم Ibn al-Haytham

حسن بن هیثم، که در اروپا «الهازن» (Alhazen) نامیده می‌شد، در حدود سال ۹۶۵ میلادی در بصره زاده شد و در قاهره در حدود ۱۰۴۰ درگذشت. او پژوهش‌های خود را در دورهٔ فاطمیان در مصر انجام داد. به او نور‌شناسی نوین را نسبت می‌دهند، چون نظریهٔ نور و دیدن را بر آزمایش و ریاضیات استوار کرد.

## ابن هیثم چگونه دیدن را توضیح داد؟
در روزگار او دو نظر رایج بود: برخی (مانند اقلیدس و بطلمیوس) می‌پنداشتند که چشم پرتوی به شیء می‌فرستد، و برخی دیگر باور داشتند صورت اشیا به چشم می‌آید. ابن هیثم با استدلال و آزمایش نشان داد که نور از اشیا به چشم می‌رسد و چشم گیرنده است. هر نقطه از شیء درخشان یا روشن، نور را در همهٔ جهت‌ها پخش می‌کند. او ساختار چشم را هم بررسی کرد و کوشید تشکیل تصویر در آن را شرح دهد.

## کتاب «المناظر»
«کتاب المناظر» (Book of Optics) را او در حدود ۱۰۱۱ تا ۱۰۲۱ نوشت. در آن موضوع‌هایی مانند بازتاب و شکست نور، آینه‌ها و عدسی‌ها، تصویر در اتاق تاریک (پیش‌درآمد دوربین پین‌هول)، خطاهای دید و پدیده‌هایی مانند توهم ماه بررسی شده است. ترجمهٔ لاتین آن در قرون وسطی در اروپا بر دانشمندانی مانند راجر بیکن، کپلر و بعدها دکارت اثر گذاشت.

## نقش او در روش علمی
ابن هیثم می‌خواست ادعاها را با تجربه سنجیده کند. در آثارش فرضیه می‌ساخت، آزمایش طراحی می‌کرد و نتیجه را دوباره آزمون می‌کرد؛ روشی که بعدها «روش علمی» نامیده شد. در کتاب «شکوک بر بطلمیوس» هم به آثار پیشینیان ایراد گرفت. در نجوم نیز دربارهٔ حرکت سیاره‌ها در مدل بطلمیوسی نوشت که بعدها در مراغه و دیگر رصدخانه‌ها پی گرفته شد.

## پرسش‌های رایج
### ابن هیثم کیست؟
ابن هیثم دانشمند سدهٔ دهم و یازدهم میلادی است که در نور‌شناسی، ریاضیات و نجوم کار کرد و کتاب «المناظر» را نوشت.

### ابن هیثم اهل کجاست؟
او در بصره (امروز عراق) به دنیا آمد و بخش زیادی از عمرش را در مصر گذراند. در منابع فارسی او را گاهی «ابن‌الهیثم» هم می‌نویسند.

### ابن هیثم چه کشف‌هایی کرد؟
مهم‌ترین دستاورد او توضیح درست دیدن است: نور از شیء به چشم می‌رسد. همچنین یکی از نخستین بررسی‌های علمی دقیق دربارهٔ اتاقک تاریک و بررسی شکست نور از او است.

### چرا او را پدر نور‌شناسی می‌نامند؟
چون دانش نور را بر اساس آزمایش و ریاضیات بنا کرد و کتابش برای قرن‌ها مرجع بود.