دانشنامهپدیده
توهم ماه Moon illusion
توهم ماه پدیده‌ای ادراکی است که در آن ماه نزدیک افق بزرگتر از زمانی دیده می‌شود که بالای آسمان است، با آنکه اندازهٔ زاویهای آن در هر دو حالت یکسان است.
نام‌های دیگر: بزرگ دیدن ماه
ماه کامل هنگام طلوع یا غروب، نزدیک افق، بسیار بزرگتر از وقتی به نظر می‌رسد که بالای سر است. اما اگر اندازه بگیریم، قطر زاویهای ماه در هر دو حالت حدود نیم درجه است. حتی ماه در افق اندکی کوچک‌تر است، چون از چشم ناظر کمی دورتر است. بنابراین این یک توهم ادراکی است، نه تغییری واقعی.
توهم ماه چقدر قدیمی است؟
این پدیده از دیرباز شناخته شده است. بطلمیوس آن را توصیف کرد و پنداشت که جو ماه را بزرگ میکند. ابن‌هیثم در کتاب المناظر توضیحی ادراکی داد: به نظر او، مغز اندازهٔ ظاهری را با فاصلهٔ ظاهری می‌سنجد. امروز هم توضیح‌های ادراکی بیشتر پذیرفته‌اند.
چرا ماه نزدیک افق بزرگتر دیده می‌شود؟
توضیح قطعی و یگانه‌ای وجود ندارد، ولی چند عامل مهم‌اند:
- فاصلهٔ ظاهری: آسمان نزدیک افق دورتر از بالای سر به نظر می‌آید. وقتی تصویر شبکیه یکسان باشد، مغز جسم «دورتر» را بزرگتر می‌پندارد.
- مقایسه با اشیای زمینی: خانه‌ها، درختان و کوه‌ها در افق مقیاسی می‌دهند و ماه نسبت به آن‌ها بزرگ می‌نماید؛ در آسمان خالی، چنین مقیاسی نیست.
- اثر جو؟ نه. شکست نور در جو افق در واقع ماه را کمی از بالا و پایین فشرده میکند و بزرگ نمی‌کند. رنگ سرخ‌فام ماه افقی هم به پراکندگی نور در جو برمی‌گردد و ربطی به اندازه ندارد.
چگونه توهم را آزمایش کنیم؟
ماه افقی را با دست دراز و یک سکه یا نوک انگشت بپوشانید و بعد ساعتی بعد ماه بالا را. اندازهٔ پوشاننده تغییری نمی‌کند. با عکس‌برداری از ماه در دو وضعیت با یک دوربین و بزرگ‌نمایی ثابت هم میتوان همین را دید. این توهم برای خورشید و صورت‌های فلکی هم رخ می‌دهد و کم‌وبیش برای ابرماه نیز دیده می‌شود. برای شناخت بیشتر ماه، ماه را بخوانید.
پرسش‌های رایج
### آیا ماه در افق واقعاً بزرگتر است؟
نه. توهم ماه فقط ادراکی است و اندازهٔ زاویهای ماه در افق و بالای آسمان یکسان است.
### آیا جو زمین ماه را بزرگ میکند؟
نه. جو ماه افقی را اندکی از بالا و پایین فشرده میکند، نه بزرگتر.
### چگونه میتوان توهم ماه را آزمایش کرد؟
با پوشاندن ماه بهوسیلهٔ سکه یا انگشت در دست دراز، در افق و در ارتفاع بالا؛ اندازهٔ هر دو یکی است.
فکت علمی