عمر خیام Omar Khayyam

غیاث‌الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم نیشابوری، معروف به عمر خیام، در حدود سال ۱۰۴۸ میلادی در نیشابور زاده شد و در حدود ۱۱۳۱ میلادی در همان شهر درگذشت. او دانشمندی همه‌فن‌حریف بود که بیش از هر چیز به‌خاطر ریاضیات، نجوم و رباعیات شناخته می‌شود.

عمر خیام در نجوم و تقویم چه کرد؟

در دورهٔ سلجوقیان و به دعوت ملک‌شاه، خیام با گروهی از اخترشناسان در رصدخانه‌ای در اصفهان کار کرد. نتیجهٔ کار این گروه اصلاح تقویم در سال ۴۷۱ هجری قمری (۱۰۷۹ میلادی) بود که به «تقویم جلالی» معروف است. این تقویم بر پایهٔ سال خورشیدی و شروع سال از اعتدال بهاری بنا شد و دقت آن آن‌قدر بالاست که خطایش در هزاران سال به یک روز می‌رسد. تقویم هجری خورشیدی امروز ایران ادامهٔ همین سنت است.

خیام در ریاضیات چه دستاوردهایی داشت؟

در رسالهٔ «در براهین مسائل جبر و مقابله» خیام معادله‌های درجهٔ سوم را دسته‌بندی کرد و برای حل آن‌ها از برخورد مقطع‌های مخروطی، مانند سهمی و دایره، استفاده کرد. او همچنین دربارهٔ اصل توازی در هندسهٔ اقلیدسی نوشت و نکته‌هایی را بیان کرد که بعدها به هندسه‌های نااقلیدسی ربط یافت.

رباعیات خیام چیست؟

رباعی‌های منسوب به خیام دربارهٔ زندگی، مرگ و شادخواری‌اند. نسبت دادن رباعی‌ها به او قطعی نیست و بسیاری از آن‌ها را شاعران دیگر سروده‌اند. ترجمهٔ ادوارد فیتزجرالد در ۱۸۵۹ میلادی خیام را در جهان انگلیسی‌زبان مشهور کرد. وقتی از نجوم و آسمان حرف می‌زنیم، خیام در کنار ابوریحان بیرونی و خواجه نصیرالدین طوسی از ستون‌های نجوم ایرانی به شمار می‌آید.

پرسش‌های رایج

### عمر خیام چه کسی بود؟
عمر خیام ریاضی‌دان، اخترشناس و شاعر ایرانی سدهٔ پنجم و ششم هجری بود که در نیشابور زاده شد و در اصلاح تقویم و حل معادلات جبری نقش داشت.

### تقویم جلالی چیست؟
تقویم جلالی تقویمی خورشیدی است که در دورهٔ ملک‌شاه سلجوقی با همکاری خیام تنظیم شد و با دقتی بسیار بالا طول سال را تعیین می‌کرد.

### آیا همهٔ رباعی‌های منسوب به خیام از اوست؟
نه. پژوهشگران معتقدند بخش بزرگی از رباعی‌های منسوب به خیام را دیگران سروده‌اند و تنها شمار اندکی را می‌توان با اطمینان به او نسبت داد.

### خیام در ریاضیات چه کار مهمی کرد؟
خیام روش هندسی حل معادله‌های درجهٔ سوم را با استفاده از مقاطع مخروطی ارائه داد.