اکسایش Redox

در شیمی امروزی، اکسایش یعنی از دست دادن الکترون و کاهش یعنی گرفتن الکترون. این دو همیشه هم‌زمان رخ می‌دهند و واکنش کلی را «اکسایش–کاهش» یا ردوکس می‌نامند. نام اکسایش از آن‌جا آمده که نخست پدیده‌ای را توصیف می‌کرد که در آن ماده‌ای با اکسیژن ترکیب می‌شود، ولی تعریف کلی‌تر الکترون را پایه قرار می‌دهد و واکنش‌هایی را هم دربرمی‌گیرد که اکسیژن در آن‌ها نیست.

## نمونه‌های روزمره اکسایش
- زنگ‌زدن: آهن در حضور آب و اکسیژن الکترون از دست می‌دهد و اکسید آهن می‌سازد.
- سوختن: سوخت با اکسیژن می‌سوزد و گرما و نور می‌دهد. سوختن اکسایش سریع است.
- قهوه‌ای شدن سیب: آنزیم‌ها و اکسیژن هوا ترکیب‌های درون سیب را اکسید می‌کنند.
- تنفس: سلول‌ها قند را با اکسیژن اکسید می‌کنند و انرژی آزاد می‌شود.
- باتری: در باتری اکسایش و کاهش در دو الکترود جدا رخ می‌دهد و الکترون‌ها از مدار بیرونی می‌گذرند و جریان می‌سازند.

## اکسایش و کاهش در یک نگاه
در واکنش آهن و اکسیژن، آهن اکسید می‌شود (الکترون می‌دهد) و اکسیژن کاهیده می‌شود (الکترون می‌گیرد). ماده‌ای که الکترون می‌گیرد «اکسنده» و ماده‌ای که الکترون می‌دهد «کاهنده» نام دارد. این مفهوم در ستون‌های اصلی واکنش شیمیایی است.

## اکسایش در طبیعت و جهان
افزایش اکسیژن جو در رویداد بزرگ اکسیژن‌دار شدن آهن محلول در اقیانوس‌ها را اکسید کرد و ته‌نشین‌های آهن‌دار پدید آورد. رنگ سرخ سطح مریخ از اکسید آهن است. اکسایش ناخواسته فلزها را می‌خورد و برای جلوگیری از آن رنگ، گالوانیزه‌کردن و آلیاژسازی به کار می‌رود.

## پرسش‌های رایج
### اکسایش و اکسیداسیون یکی‌اند؟
بله، «اکسیداسیون» همان اکسایش است و دو نام یک فرایند را می‌گویند.

### چرا آهن زنگ می‌زند ولی طلا نه؟
آهن به‌راحتی الکترون از دست می‌دهد و اکسید می‌شود، ولی طلا نجیب است و اتمش الکترونش را به‌سختی رها می‌کند.

### اکسایش همیشه با اکسیژن است؟
نه. اکسایش یعنی از دست دادن الکترون و می‌تواند با هر ماده‌ای از جمله کلر و فلوئور رخ دهد، حتی بی‌حضور اکسیژن.