رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهفیزیک و شیمیمفهوم

ثابت پلانک Planck constant

ثابت پلانک ضریب بنیادی پیوند انرژی فوتون با بسامد آن است؛ مقدار دقیق آن در دستگاه SI برابر ۶٫۶۲۶۰۷۰۱۵ ضرب در ده به توان منفی ۳۴ ژول‌ثانیه تعریف می‌شود.

ماکس پلانک
Courtesy of the Clendening History of Medicine Library, University of Kansas Medical Center. / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 · منبع تصویر

مشخصات

معرفی۱۹۰۰
مقدار دقیق در SI۶٫۶۲۶۰۷۰۱۵ × ۱۰⁻³⁴ ژول‌ثانیه

از ویکی‌داده (CC0).

دو چراغ هم‌رنگ را تصور کنید که یکی پرنورتر است. آیا نور چراغ پرنورتر فوتون‌های پرانرژی‌تری دارد؟ اگر بسامد نورشان یکسان باشد، پاسخ منفی است: تفاوت می‌تواند در تعداد فوتون‌هایی باشد که در هر ثانیه می‌رسند. ثابت پلانک کمک می‌کند انرژی هر فوتون را از روشنایی کل چراغ جدا کنیم. این تمایز کوچک، جلوی یک اشتباه بزرگ در فهم نور را می‌گیرد.

به‌طور خلاصه

ثابت پلانک انرژی هر فوتون را به بسامدش پیوند می‌دهد. واحد آن ژول‌ثانیه است، نه ژول بر ثانیه. مقدار این ثابت در دستگاه یکاهای SI دقیق تعریف شده است، ولی ابزارهای اندازه‌گیری همچنان خطا دارند. ثابت کاهیدهٔ پلانک از تقسیم همین ثابت بر دو پی به دست می‌آید و ثابت مستقلی نیست.

ثابت پلانک دقیقاً چه کمیتی را به هم وصل می‌کند؟

ثابت پلانک، با نماد h، ضریب تناسب انرژی یک فوتون و بسامد آن است. فوتون بستهٔ انرژی تابش الکترومغناطیسی است و بسامد می‌گوید میدان موج در هر ثانیه چند نوسان می‌کند. در رابطهٔ زیر، E انرژی بر حسب ژول و ν بسامد بر حسب هرتز است؛ حرف یونانی ν را نباید با سرعت اشتباه گرفت.

E=h\nu

برای یک مثال آموزشی، فوتونی با بسامد ۵ ضرب در ده به توان ۱۴ هرتز را انتخاب کنیم. ضرب این بسامد در h، انرژی تقریباً ۳٫۳۱ ضرب در ده به توان منفی ۱۹ ژول می‌دهد. این عدد انرژی یک فوتون است، نه انرژی تمام نور چراغ. بسامد این مثال فرضی است و رقم‌های بیشتر، دقت آزمایش ایجاد نمی‌کند.

اگر بسامد را دو برابر کنیم، انرژی هر فوتون دو برابر می‌شود. اگر بسامد ثابت بماند و شمار فوتون‌های رسیده در هر ثانیه دو برابر شود، توان تابش دو برابر می‌شود. پس برای سخن گفتن از «نور قوی‌تر» باید روشن کنیم دربارهٔ انرژی هر فوتون حرف می‌زنیم یا انرژی کل رسیده در زمان مشخص.

چرا واحد آن ژول‌ثانیه است؟

واحد ثابت پلانک حاصل‌ضرب ژول در ثانیه است، زیرا بسامد واحد یک بر ثانیه دارد. در ضرب h در بسامد، ثانیه حذف می‌شود و ژول باقی می‌ماند. همین بررسی کوتاه، راه خوبی برای پیدا کردن اشتباه در نوشتن فرمول است: اگر پاسخ انرژی نیست، واحدها را دوباره نگاه کنید.

ژول‌ثانیه را نباید «ژول در هر ثانیه» خواند. ژول بر ثانیه واحد توان است؛ توان می‌گوید انرژی با چه آهنگی منتقل می‌شود. ژول‌ثانیه بعد فیزیکی دیگری دارد که به آن بعد کنش می‌گویند. زمان در واحد h، زمان انتظار فوتون نیست.

کوچکی عدد h نیز به یکاهای انتخابی ما بستگی دارد. می‌توان یکاها را عوض کرد و عدد دیگری نوشت، بی‌آنکه طبیعت تغییر کند. آنچه در یک محاسبه اهمیت دارد، سازگاری واحدها و نسبت کمیت‌های فیزیکی است؛ صرف دیدن توان منفی بزرگ، توضیح کاملی برای هر رفتار کوانتومی نیست.

مقدار دقیق با مقدار گرد‌شده چه فرقی دارد؟

مقدار تعریف‌شدهٔ h در SI دقیقاً ۶٫۶۲۶۰۷۰۱۵ ضرب در ده به توان منفی ۳۴ ژول‌ثانیه است. نوشتن ۶٫۶۲۶ برای حساب مقدماتی مناسب است، اما این صورت کوتاه را نباید مقدار دقیق نامید. حذف رقم‌ها خطای طبیعت نیست؛ انتخاب ما برای ساده‌تر کردن محاسبه است.

در تعریف کنونی SI، برای این مقدار عدم‌قطعیت آزمایشی تعیین نمی‌شود. با این حال، وقتی بسامدی را در آزمایش اندازه می‌گیریم یا جرمی را با ترازو می‌سنجیم، ابزار و روش همچنان عدم‌قطعیت دارند. ثابت دقیق فقط یکی از پایه‌های محاسبه را محکم می‌کند؛ بقیهٔ اندازه‌گیری‌ها خودبه‌خود دقیق نمی‌شوند.

برای خواندن یک خبر علمی، به این دو جمله حساس باشید: «مقدار ثابت در تعریف یکا دقیق است» و «نتیجهٔ آزمایش دقیق است». اولی دربارهٔ قرارداد دستگاه اندازه‌گیری است، دومی به کیفیت آزمایش مربوط می‌شود. جابه‌جا کردن آن‌ها همان‌قدر گمراه‌کننده است که خط‌کش استاندارد را با اندازه‌گیری بی‌خطای هر میز یکی بدانیم.

اچ‌بار از کجا می‌آید؟

ثابت کاهیدهٔ پلانک، با نماد ħ و نام «اچ‌بار»، برابر h تقسیم بر ۲π است. وقتی به‌جای شمار نوسان‌ها از زاویهٔ طی‌شده در نوسان استفاده کنیم، عامل دو پی وارد می‌شود. به همین دلیل بسیاری از رابطه‌های کوانتومی با اچ‌بار کوتاه‌تر نوشته می‌شوند.

\hbar=\frac{h}{2\pi},\qquad E=\hbar\omega

در همان مثال بسامد ۵ ضرب در ده به توان ۱۴ هرتز، بسامد زاویه‌ای تقریباً ۳٫۱۴ ضرب در ده به توان ۱۵ رادیان بر ثانیه است. ضرب آن در اچ‌بار، با مقدار تقریبی ۱٫۰۵۴۵۷۱۸۱۷ ضرب در ده به توان منفی ۳۴ ژول‌ثانیه، همان انرژی تقریباً ۳٫۳۱ ضرب در ده به توان منفی ۱۹ ژول را می‌دهد.

پس h و اچ‌بار دو برآورد رقیب از یک آزمایش نیستند. اشتباه وقتی رخ می‌دهد که بسامد معمولی را در اچ‌بار ضرب کنیم، یا بسامد زاویه‌ای را با h به کار ببریم. این جابه‌جایی پاسخ را به اندازهٔ عامل دو پی تغییر می‌دهد، نه به اندازهٔ یک گردکردن کوچک.

پلانک با چه مسئله‌ای روبه‌رو بود؟

ماکس پلانک (Max Planck) در سال ۱۹۰۰ ثابت خود را در بررسی تابش جسم سیاه وارد فیزیک کرد. مسئله این بود که جسم گرم در بسامدهای مختلف چه اندازه انرژی می‌تاباند. رنگ و توزیع تابش باید با داده‌های آزمایش سازگار می‌شد و چارچوب‌های پیشین همهٔ رفتار دیده‌شده را درست توضیح نمی‌دادند.

پرترهٔ سیاه‌وسفید ماکس پلانک
پرترهٔ سیاه‌وسفید ماکس پلانک Courtesy of the Clendening History of Medicine Library, University of Kansas Medical Center. / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

این پرتره ماکس پلانک را نشان می‌دهد؛ تصویر نمودار تابش یا نمایش مستقیم ثابت نیست.

از این تاریخ نباید داستانی ساخت که تمام مکانیک کوانتومی در یک لحظه کامل شد. نقش رابطهٔ انرژی و بسامد در فهم نور و ماده در ادامه گسترش یافت. برای فهم h لازم نیست به نقل‌قول‌های منسوب به پلانک تکیه کنیم؛ رابطه‌ای که می‌توان با واحد و مثال بررسی کرد، شاهد آموزشی روشن‌تری است.

چگونه h به تعریف کیلوگرم راه پیدا کرد؟

از سال ۲۰۱۹، تعریف کیلوگرم به مقدار ثابت‌شدهٔ h تکیه دارد، نه جرم یک نمونهٔ فلزی مرجع. بازتعریف در سال ۲۰۱۸ تصویب شد و سال بعد به اجرا درآمد. هدف آن است که یکا به ویژگی بنیادی و بازتولیدپذیر طبیعت متصل باشد، نه فقط به شیئی که باید نگهداری و با آن مقایسه کرد.

ترازوی کیبل وزن جسم را به نیروی الکترومغناطیسی و اندازه‌گیری‌های الکتریکی مرتبط می‌کند. دستگاه دو حالت اندازه‌گیری دارد: یکی با نیرو سروکار دارد و دیگری با حرکت. ترکیب این دو، عامل‌های هندسی دشوار را از نتیجه حذف می‌کند. این توضیح اصل روش است؛ ساخت دستگاهی با دقت بالا همچنان کاری دشوار و آزمایشگاهی است.

اگر خبر بازتعریف کیلوگرم را خواندید، جرم اشیای خانه تغییر نکرده است. آنچه تغییر کرده، تکیه‌گاه تعریف و راه بازتولید یکا است. برای دنبال کردن ارتباط یکاهای انرژی، توان و جرم، مبدل یکاها مفید است؛ اما تبدیل واحد جای تحلیل فیزیکی رابطه را نمی‌گیرد.

مبدل واحدهای نجومیکیلومتر، واحد نجومی، سال نوری و پارسک را به هم برگردانید و ببینید نور چقدر در راه است.

پرسش‌های رایج

  1. مقدار ثابت پلانک را با چند رقم بنویسیم؟

    مقدار دقیق ثابت پلانک در SI برابر ۶٫۶۲۶۰۷۰۱۵ ضرب در ده به توان منفی ۳۴ ژول‌ثانیه است. برای محاسبهٔ آموزشی می‌توان رقم‌های کمتری نگه داشت، به شرط آنکه نتیجه را تقریبی بنامیم. دقیق بودن تعریف به معنای دقت نامحدود داده‌های ورودی نیست. تعریف BIPM مقدار کامل را ثبت می‌کند.

  2. آیا پرنورتر شدن چراغ انرژی هر فوتون را زیاد می‌کند؟

    ثابت پلانک انرژی هر فوتون را به بسامد نور مربوط می‌کند، نه مستقیماً به روشنایی کل چراغ. در نور هم‌بسامد، افزایش تعداد فوتون‌های رسیده در هر ثانیه می‌تواند توان را بیشتر کند، در حالی که انرژی هر فوتون ثابت می‌ماند. توضیح NIST دربارهٔ انرژی و بسامد مبنای این تمایز است.

  3. آیا واحد ثابت پلانک همان وات است؟

    واحد ثابت پلانک ژول‌ثانیه است، یعنی حاصل‌ضرب انرژی و زمان. وات برابر ژول بر ثانیه و واحد توان است. در رابطهٔ انرژی فوتون، ضرب ژول‌ثانیه در بسامد با واحد یک بر ثانیه، انرژی بر حسب ژول می‌دهد. فهرست ثابت‌های تعریف‌کنندهٔ SI واحد h را روشن نشان می‌دهد.

  4. آیا اچ‌بار از h دقیق‌تر است؟

    اچ‌بار ثابت مستقلی با دقت بهتر نیست؛ ثابت کاهیدهٔ پلانک از تقسیم h بر دو پی تعریف می‌شود. انتخاب h یا اچ‌بار به شکل رابطه و کاربرد بسامد معمولی یا زاویه‌ای بستگی دارد. مقدار اعشاری محدود اچ‌بار تقریبی است. معرفی ثابت‌ها در NIST زمینهٔ این تعریف‌ها را توضیح می‌دهد.

  5. چرا با ثابت دقیق هنوز ترازو خطا دارد؟

    ثابت پلانک تکیه‌گاه دقیق تعریف کیلوگرم است، ولی اندازه‌گیری جرم به دستگاه، شرایط محیط و اندازه‌گیری کمیت‌های دیگر وابسته می‌ماند. ترازوی کیبل هم باید تنظیم و ارزیابی شود و برای نتیجه عدم‌قطعیت گزارش کند. شرح ترازوی کیبل در NIST تفاوت اصل تعریف با اجرای آزمایش را نشان می‌دهد.

  6. آیا کیلوگرم در سال ۲۰۱۹ تغییر اندازه داد؟

    بازتعریف کیلوگرم در سال ۲۰۱۹ قرار نبود جرم اشیای روزمره را تغییر دهد؛ تکیه‌گاه تعریف از نمونهٔ فلزی به ثابت پلانک منتقل شد. یکا اکنون با اندازه‌گیری‌های فیزیکی قابل بازتولید است، ولی کار دقیق همچنان ابزار تخصصی می‌خواهد. مقدمهٔ NIST دربارهٔ کیلوگرم این گذار را شرح می‌دهد.

منابع

  1. Defining constants · BIPM
  2. Mass and Planck’s Constant · NIST
  3. Meet the Constants · NIST
  4. Kilogram: Introduction · NIST
  5. The Kibble Balance · NIST
  6. SI base units · BIPM

آخرین بازبینی:

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از ثابت پلانک گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین