دانشنامهفیزیک و شیمیمفهوم
طیف الکترومغناطیسی Electromagnetic spectrum
طیف الکترومغناطیسی گسترهٔ تابشها بر پایهٔ طول موج یا بسامد است؛ نور مرئی بخش کوچکی از این پیوستار، میان تابشهای نادیدنی مانند فروسرخ و فرابنفش است.

دکمهٔ کنترل تلویزیون را میزنید و دستگاه پاسخ میدهد، بیآنکه میان دستتان و تلویزیون پرتو روشنی ببینید. نور لامپ را میبینید، اما فروسرخ کنترل از محدودهٔ دید چشم بیرون است. تفاوت این دو تجربه به معنای وجود نور در یکی و نبود تابش در دیگری نیست؛ گیرندهها به یک محدوده پاسخ نمیدهند.
بهطور خلاصه
موج رادیویی، ریزموج، فروسرخ، نور مرئی، فرابنفش، پرتو ایکس و گاما بخشهای طیف الکترومغناطیسیاند. در خلأ، طول موج کوتاهتر با بسامد بیشتر همراه است و هر فوتون انرژی بیشتری دارد. مرز نامگذاری باندها قراردادی است. اخترشناسان با مقایسهٔ باندهای مختلف، ویژگیهایی را میبینند که یک تصویر مرئی نشان نمیدهد.
- [آیا نور مرئی با موج رادیویی همجنس است؟](#faq-1)
- [چرا مرز نور مرئی در منابع فرق دارد؟](#faq-2)
- [آیا فوتون پرانرژیتر یعنی نور شدیدتر؟](#faq-3)
- [آیا هر انتقال گرمایی فروسرخ است؟](#faq-4)
- [چرا بعضی تلسکوپها به فضا میروند؟](#faq-5)
- [آیا رنگ عکس فروسرخ همان رنگ واقعی چشم است؟](#faq-6)
چه چیزی این تابشها را یک خانواده میکند؟
همهٔ بخشهای طیف از جنس تابش الکترومغناطیسیاند و در خلأ با سرعت نور حرکت میکنند. میتوان این تابش را با میدانهای الکتریکی و مغناطیسیِ در حال نوسان توصیف کرد. طول موج فاصلهٔ میان دو بخش همفازِ پیاپی موج است و بسامد میگوید نوسان در واحد زمان چند بار تکرار میشود.
نامهای مختلف، خانواده را به جنسهای بیارتباط تقسیم نمیکنند. با این حال، گفتن اینکه تفاوت تابشها «فقط رنگ» است هم کافی نیست. شدت و قطبش نیز ویژگیهای نورند و برهمکنش تابش با ماده به شرایط بستگی دارد. همچنین قید «در خلأ» را باید جدی گرفت؛ سرعت انتشار نور در ماده را نباید بی توضیح با سرعت نور در خلأ یکسان گذاشت.
طول موج، بسامد و انرژی چگونه مرتبطاند؟
در خلأ، حاصلضرب طول موج در بسامد برابر سرعت نور است و انرژی هر فوتون با بسامد تناسب دارد. اگر طول موج را کوتاهتر کنید، بسامد بالاتر میرود؛ در نتیجه انرژی هر فوتون نیز بیشتر میشود. فوتون نام بستهٔ انرژی تابش در توصیف کوانتومی است. رابطهها را میتوان چنین نوشت:
در این رابطهها، طول موج را با نماد لامبدا، بسامد را با نو، سرعت نور را با c و ثابت پلانک را با h نشان دادهایم. برای نمونه، طول موج ۵۰۰ نانومتر برابر با ۰٫۰۰۰۰۰۰۵ متر است. با سرعت تقریبی ۳۰۰ میلیون متر بر ثانیه، بسامد حدود ۶۰۰ هزار میلیارد هرتز به دست میآید. تغییر یکا پیش از تقسیم ضروری است؛ نانومتر را نمیتوان همان متر وارد محاسبه کرد.
این محاسبه دربارهٔ انرژی هر فوتون است، نه شدت کل نور. پرانرژیتر بودن یک فوتون بهتنهایی توان بیشتر منبع را نشان نمیدهد.
نام بخشهای طیف چه ترتیبی دارد؟
از طول موج بلند به کوتاه، معمولاً رادیویی، ریزموج، فروسرخ، مرئی، فرابنفش، ایکس و گاما را نام میبریم. این نامها کمک میکنند دربارهٔ ابزارها و رفتار تابش حرف بزنیم، اما مرزهایشان دیوارهای طبیعی نیستند. بعضی دستهبندیها ریزموج را بخشی از گسترهٔ رادیویی میدانند؛ بنابراین کنار هم دیدن این دو نام الزاماً تناقض نیست.
| ناحیه | جایگاه در ترتیب طول موج | نمونهٔ آشنا یا کاربرد |
|---|---|---|
| رادیویی | سمت طول موجهای بلند | دریافت با آنتن |
| ریزموج | میان رادیویی و فروسرخ در این تقسیم | بخشی از ارتباطات |
| فروسرخ | بلندتر از مرئی | کنترل از راه دور |
| مرئی | محدودهٔ حساسیت چشم | دیدن رنگهای لامپ |
| فرابنفش | کوتاهتر از مرئی | آشکارسازی با ابزار مناسب |
| ایکس | کوتاهتر از فرابنفش | مطالعهٔ منابع پرانرژی |
| گاما | سمت طول موجهای بسیار کوتاه | مطالعهٔ فرایندهای پرانرژی |

نمودار طیف، اثر Michel Bakni؛ مجوز CC BY-SA 4.0، از ویکیانبار. نام باندها قراردادی است و مرزهای ترسیمشده نباید گسست واقعی میان انواع تابش تعبیر شوند.
چرا چشم فقط بخشی از طیف را میبیند؟
چشم به محدودهای از تابش پاسخ میدهد که نور مرئی مینامیم؛ بیرون آن محدوده نیز تابش وجود دارد. ناسا در معرفی آموزشی خود بازهٔ معمول دید انسان را حدود ۳۸۰ تا ۷۰۰ نانومتر مینویسد. حساسیت چشم و قرارداد بهکاررفته در تعیین مرزها مهماند؛ بنابراین دیدن حدود کمی متفاوت در منبع دیگر، بهخودیخود نشانهٔ کشف نوع تازهای از نور نیست.
حسگر دوربین و گیرندهٔ فروسرخ هم پاسخ یکسانی ندارند. منشور نیز رنگها را از هم جدا میکند، چون شکست نور به طول موج بستگی دارد؛ نور سفید مجبور نیست فقط یک طول موج داشته باشد. یک لامپ میتواند هم در مرئی و هم در فروسرخ تابش کند. نامبردن از باند غالبِ یک منبع، به معنی ممنوعبودن تابش آن در باندهای دیگر نیست.
چرا اخترشناسی به چند باند و چند جایگاه نیاز دارد؟
مشاهده در باندهای مختلف، ویژگیهای متفاوت یک ناحیهٔ آسمان را آشکار میکند. غبار میتواند بخشی از منظرهٔ مرئی را بپوشاند، در حالی که مشاهدهٔ فروسرخ اطلاعات دیگری دربارهٔ همان ناحیه میدهد. پس یک تصویر تاریک در مرئی الزاماً به معنی خالیبودن آن محل از جرم یا فعالیت نیست.
جو زمین نیز برای همهٔ طول موجها یکسان شفاف نیست. بخشی از تابش عبور میکند و بخشهایی جذب میشوند؛ حتی درون یک باند هم شرایط عبور یکسان نیست. به همین دلیل، جایگاه تلسکوپ بخشی از طراحی مشاهده است و برخی ابزارها در فضا کار میکنند. هر ابزار فضایی هم برای محدودهٔ معینی طراحی میشود.
رنگ عکسهای نادیدنی را چگونه بخوانیم؟
رنگ یک تصویر فروسرخ معمولاً نگاشت داده به رنگهای قابلدیدن است، نه منظرهای که چشم بیواسطه میدید. این رنگگذاری میتواند تفاوت باندها را خواناتر کند، به شرط آنکه توضیح تصویر بگوید هر رنگ نمایندهٔ چیست. پیش از نتیجهگیری از قرمز یا آبی بودن یک ناحیه، نام ابزار و باندهای تصویر را بخوانید؛ رنگِ نمایش با طول موجِ ثبتشده یکی نیست.
در بررسی گرما نیز این دقت لازم است. فروسرخ میتواند انرژی گرمایی را حمل کند، اما رسانش و جابهجایی هم راههای انتقال گرما هستند. بودجهٔ تابشی زمین، جذب و بازتاب نور خورشید و گسیل انرژی در طول موجهای بلندتر را بررسی میکند؛
پرسشهای رایج
آیا نور مرئی با موج رادیویی همجنس است؟
طیف الکترومغناطیسی نور مرئی و موج رادیویی را در یک خانوادهٔ تابش قرار میدهد. این تابشها در خلأ با سرعت نور منتشر میشوند، اما طول موج، بسامد و شیوهٔ برهمکنششان با ماده متفاوت است. چشم نور مرئی را دریافت میکند؛ برای ثبت موج رادیویی به گیرندهٔ مناسب آن محدوده نیاز داریم.
چرا مرز نور مرئی در منابع فرق دارد؟
در طیف الکترومغناطیسی، مرز نام باندها قراردادی است و حساسیت چشم نیز مرز کاملاً تیزی ندارد. ناسا بازهٔ معمول نور مرئی انسان را حدود ۳۸۰ تا ۷۰۰ نانومتر معرفی میکند. منبعی با حدود متفاوت ممکن است قرارداد دیگری داشته باشد؛ پیش از مقایسه باید تعریف محدوده و کاربرد آن منبع را خواند.
آیا فوتون پرانرژیتر یعنی نور شدیدتر؟
در طیف الکترومغناطیسی، بسامد بیشتر به معنی انرژی بیشتر هر فوتون است، اما شدت کل تابش با انرژی یک فوتون برابر نیست. مقدار انرژی رسیده در مدت و سطح مشخص به مجموعهٔ تابش مربوط میشود. بنابراین از کوتاهتر بودن طول موجِ یک منبع، بهتنهایی نمیتوان توان بیشتر آن منبع را نتیجه گرفت.
آیا هر انتقال گرمایی فروسرخ است؟
فروسرخ بخشی از طیف الکترومغناطیسی است و میتواند انرژی گرمایی را منتقل کند، اما همهٔ انتقال گرما تابشی نیست. رسانش در ماده و جابهجایی سیال نیز انرژی منتقل میکنند. همچنین یک منبع میتواند همزمان در فروسرخ و مرئی بتابد؛ دیدن نور لامپ به معنی نبود تابش نادیدنی در کنار آن نیست.
چرا بعضی تلسکوپها به فضا میروند؟
بخشهایی از طیف الکترومغناطیسی در جو زمین جذب میشوند و به سطح نمیرسند. برای دریافت آن تابشها، تلسکوپ باید بیرون از بخش جذبکنندهٔ جو قرار گیرد. شفافیت جو در همهٔ باندها و حتی درون یک باند یکسان نیست؛ ابزار فضایی هم همچنان برای محدودهٔ معینی از طول موج طراحی میشود.
آیا رنگ عکس فروسرخ همان رنگ واقعی چشم است؟
در تصویربرداری از بخش فروسرخِ طیف الکترومغناطیسی، دادهٔ نادیدنی را به رنگهای قابلدیدن نگاشت میکنند. بنابراین رنگ تصویر لزوماً همان رنگی نیست که چشم انسان از آن هدف میدید. برای تفسیر علمی، توضیح باندها و نگاشت رنگ را بخوانید؛ رنگگذاری میتواند اطلاعات واقعی را نمایش دهد، بیآنکه دید مستقیم انسان را بازسازی کند.
منابع
- NASA،Introduction · NASA
- NASA،Anatomy · NASA
- NASA،WaveBehaviors · NASA
- NASA،Infrared · NASA
- NASA،VisibleLight · NASA
- NASA،EarthRadiationBudget · NASA
آخرین بازبینی:
فکت علمی
دانستنیها
- ۲۱ فروردین ۱۴۰۳پرتوهای گاماانفجارهای پرتو گاما درخشانترین و نیرومندترین انفجارهای جهاناند و پرتو گاما در آنها میتابد. بیشترشان هنگام ابرنواختر شدن ستارهای پرجرم و تشکیل ستارهٔ نوترونی یا سیاهچاله پدید میآیند.
- ۱۹ اسفند ۱۴۰۲پرتوهای گاماپرتو گاما در انتهای پرانرژی طیف الکترومغناطیسی است و بیشترین انرژی فوتون و کوتاهترین طول موج را دارد. واپاشی هستهٔ اتمهای پرتوزا و رویدادهای ستارهای مثل شرارههای خورشیدی آن را تولید میکنند.
پیوند به اینجا
مدخلهایی که در متنشان از طیف الکترومغناطیسی گفتهاند.







