فروچاله (چاله فروریزش) گودال یا حفره‌ای است که بر اثر فرو رفتن سطح زمین ساخته میشود. بعضی از آن‌ها آرام و در طی سالها شکل می‌گیرند و برخی ناگهان، در چند ثانیه، خانه یا جاده‌ای را می‌بلعند. فروچاله‌ها در سرتاسر جهان رخ می‌دهند، از ایران و فلوریدا تا چین و مکزیک.
فروچاله چگونه پدید میآید؟
وقتی زیرزمین سنگهای محلول مانند سنگآهک، دولومیت، ژیپس یا نمک باشد، آب باران و آب زیرزمینی به‌آرامی آن‌ها را حل می‌کنند و غار و حفره می‌سازند. اگر سقف حفره نازک شود و تحمل وزن خاک را نداشته باشد، فرو میریزد. این پدیده در مناطقی به نام «کارست» رایج است. این نوع، نمونهٔ هوازدگی شیمیایی همراه با فرسایش است.
علل دیگر
- پایین رفتن سطح آب زیرزمینی: برداشت زیاد آب با چاه‌های عمیق، که خاک را بدون آب نگه‌داشته رها میکند.
- نشت لوله‌های آب یا فاضلاب که خاک را می‌شوید.
- معدن‌کاری و تونل‌سازی.
- باران‌های شدید یا فروریزش بعد از خشک‌سالی.
فروچاله‌های مشهور
«حفرهٔ بزرگ آبی» در بلیز و «چاله‌های سنوته» در یوکاتان مکزیک نمونه‌های طبیعی‌اند. در ایران نیز فروچاله‌های متعددی در دشت‌ها گزارش شده است: در دشت‌هایی مانند هرسین (کرمانشاه)، دشت کبودرآهنگ (همدان) و اطراف تهران و مشهد. در بسیاری از این موارد، برداشت بیش از حد آب زیرزمینی عامل اصلی بوده است. زمین‌لرزه نیز میتواند فروریزش را تسریع کند.
چطور خطر را شناخت؟
نشانههایی مانند ترک‌های تازه در زمین یا دیوار، شیب پیدا کردن درخت یا ستون، فرونشست ناگهانی، گل‌آلود شدن ناگهانی آب چاه و ناپدید شدن آب برکه میتواند هشدار باشد. اگر فروچاله‌ای پدیدار شد، باید از لبه‌اش دور شد و به مسئولان خبر داد.
پرسش‌های رایج
### فروچاله چرا پدید میآید؟
بیشتر بهدلیل حل شدن سنگهای زیر زمین مثل سنگآهک و ژیپس در آب، یا کاهش آب زیرزمینی که خاک را سست میکند، یا نشت لولهها.
### آیا فروچاله ناگهانی رخ میدهد؟
گاهی. سقف حفره میتواند سالها پایدار بماند و ناگهان فرو بریزد، اما معمولاً نشانههایی مانند ترک و فرونشست پیش از آن دیده میشود.
### فروچاله چه ربطی به برداشت آب زیرزمینی دارد؟
وقتی آب زیرزمینی پایین میرود، آب دیگر وزن خاک را تحمل نمیکند و زمین فشرده و گاهی فرو میریزد. در ایران این عامل در دشتهای پرچاه اهمیت دارد.
### فروچاله و فرونشست چه فرقی دارند؟
فرونشست پایین رفتن آرام و گسترده زمین است، اما فروچاله فروریزش موضعی و ناگهانی است. فرونشست میتواند زمینهٔ فروچاله را فراهم کند.