دانشنامهپدیده
فرسایش Erosion
فرسایش فرایندی است که طی آن آب، باد، یخ و گرانش مواد سنگ و خاک را از جای خود می‌کَنند و به جای دیگری می‌برند؛ این فرایند آرام، چشمانداز زمین را در مدت هزاران تا میلیون‌ها سال دگرگون میکند.
نام‌های دیگر: فرسایش خاک
فرسایش کار «سایش و حمل» است: سنگ و خاک را از جایی برمی‌دارد و در جای دیگر می‌گذارد. این فرایند با هوازدگی فرق دارد. هوازدگی سنگ را در همان جا خرد یا حل میکند، اما فرسایش مواد خرد شده را جابه‌جا میکند. این دو معمولاً با هم کار می‌کنند.
عوامل اصلی فرسایش
- آب: رودها بستر خود را می‌سایند و دره می‌کنند. باران خاک را می‌شوید. موج‌ها صخرهٔ ساحلی را می‌کنند.
- باد: ذره‌های ریز را برمی‌دارد و تپه‌های ماسه‌ای می‌سازد، به‌ویژه در بیابان‌ها.
- یخ: یخچال‌ها با حرکت، سنگ را می‌کَنند و دره‌های U شکل می‌سازند.
- گرانش: زمینلغزش و ریزش سنگ.
- جانداران: ریشهٔ گیاهان، حفاری جانوران و فعالیت‌های انسان.
هوازدگی چه نقشی دارد؟
هوازدگی فیزیکی سنگ را بر اثر یخ‌زدن آب در شکاف‌ها و تغییر دما می‌شکند و هوازدگی شیمیایی با آب و اکسیژن آن را حل یا زنگ‌زده میکند. سنگ‌آهک در برابر باران اسیدی ضعیف حل می‌شود و غار و فروچاله می‌سازد.
فرسایش چه چیزی می‌سازد؟
فرسایش دره‌ها، تنگه‌ها و دلتا می‌سازد. گرند کنیون در آمریکا را رود کلرادو طی میلیون‌ها سال کنده است. در ایران، شکل‌های عجیب سنگی و کلوت‌های دشت لوت نتیجهٔ فرسایش بادی‌اند. در دریا، برج‌های سنگی و طاق‌های ساحلی را موج‌ها می‌تراشند. مواد کنده‌شده در جایی ته‌نشین می‌شوند و پایهٔ تشکیل سنگ‌های رسوبی را می‌گذارند، به این ترتیب فرسایش بخشی از چرخهٔ سنگ است.
فرسایش و انسان
برداشتن جنگل، شخم بی‌ملاحظه و چرای بی‌رویه سرعت فرسایش خاک را چند برابر میکند. خاک حاصل‌خیز در هزاران سال ساخته می‌شود، اما در چند دهه میتواند از دست برود. روش‌هایی مانند کشت پله‌ای، پوشش گیاهی و بادشکن فرسایش را کم می‌کنند.
پرسش‌های رایج
### فرسایش با هوازدگی چه فرقی دارد؟
هوازدگی سنگ را در همان محل خرد یا دگرگون میکند، ولی فرسایش مواد خردشده را با آب، باد یا یخ از جایی به جای دیگر میبرد.
### مهمترین عامل فرسایش چیست؟
آب، بهصورت باران و رودخانه، مهمترین عامل فرسایش در بیشتر نقاط جهان است. در مناطق خشک باد و در قطبها یخ نقش بیشتری دارند.
### فرسایش چقدر سریع است؟
معمولاً بسیار کند است، گاهی کمتر از یک میلیمتر در سال. اما حوادثی مانند زمینلغزش یا سیل میتواند در چند دقیقه چشمانداز را عوض کند.
### چطور میتوان فرسایش خاک را کم کرد؟
با پوشش گیاهی و درختکاری، کشت روی منحنی تراز، ایجاد پله و بادشکن و پرهیز از چرای بیشازحد.