دانشنامهمفهوم
اسپاگتیشدن Spaghettification
اسپاگتیشدن کشیده شدن شدید یک جسم در اثر نیروی کشندی سیاهچاله است، چنان‌که اختلاف گرانش میان دو سر جسم آن را مثل رشتهٔ اسپاگتی دراز و باریک می‌کند.
نام‌های دیگر: اثر اسپاگتی
وقتی جسمی به جرم بسیار چگال نزدیک میشود، گرانش بر بخش نزدیک‌تر آن بیشتر از بخش دورتر است. این اختلاف، یعنی نیروی کشندی، جسم را در راستای سقوط می‌کشد و در راستای عمود فشرده می‌کند. در نزدیکی سیاهچاله این اثر آن‌قدر شدید میشود که هر جسمی به رشته‌ای باریک تبدیل میشود. استیون هاوکینگ در کتاب «تاریخچهٔ زمان» (۱۹۸۸) این اصطلاح را مشهور کرد، هرچند واژه پیش‌تر هم به کار رفته بود.
اسپاگتیشدن چگونه رخ میدهد؟
نیروی کشندی نزدیک سیاهچاله با جرم متناسب و با مکعب فاصله وارونه است: اختلاف شتاب بین دو نقطه به فاصلهٔ L از هم متناسب با $2GML/r^3$ است. بنابراین سیاهچالهٔ کوچک‌تر (مثلاً ده برابر جرم خورشید)، در افق رویداد نیروی کشندی بسیار بزرگی دارد؛ بدن فضانورد پیش از رسیدن به افق از هم کشیده میشود. اما سیاهچالهٔ کلانجرم، با میلیون‌ها برابر جرم خورشید، افق بسیار بزرگ‌تر و نیروی کشندی در آن ضعیف دارد؛ ممکن است جسم بدون آسیب فوری از افق بگذرد و فقط در عمق بعدی اسپاگتی شود.
آیا اسپاگتیشدن را دیده‌ایم؟
انسان تاکنون چنین چیزی را مستقیم ندیده است، اما شکل ستارهای آن را اخترشناسان مشاهده کردهاند. وقتی ستارهای به سیاهچالهٔ کلانجرم نزدیک شود، کشیده و تکهتکه میشود و بخشی از مادهٔ آن درخششی شدید ایجاد می‌کند. به این رویداد «رویداد گسیختگی کشندی» می‌گویند. بیش از صد مورد از آن در کهکشان‌های دور ثبت شده است.
جاهای دیگر کشیدگی کشندی
در منظومهٔ شمسی هم نیروی کشندی می‌تواند اجرام را بشکند: دنباله‌دار شومیکر–لوی ۹ در ۱۹۹۲ هنگام عبور نزدیک از مشتری به بیش از بیست قطعه شکست و در ۱۹۹۴ به آن برخورد کرد. مرز تجزیه به‌خاطر نیروی کشندی برای اجرام خودگرانشی «حد روش» نام دارد. این اثر در توضیح حلقهٔ سیاره‌ها هم نقش دارد.
پرسش‌های رایج
### اسپاگتیشدن یعنی چه؟
اسپاگتیشدن یعنی کشیده شدن جسم در اثر اختلاف شدید گرانش، مثل رشتهٔ اسپاگتی. در نزدیکی سیاهچاله رخ میدهد.
### چرا در سیاهچالهٔ کوچک اسپاگتیشدن زودتر رخ میدهد؟
در سیاهچالهٔ کوچک، افق رویداد بسیار کوچک است و گرادیان گرانش در آن بسیار تند. پس اسپاگتیشدن پیش از رسیدن به افق رخ میدهد.
### آیا کسی از اسپاگتیشدن جان سالم بهدر میبرد؟
نه، در شرایط یک سیاهچالهٔ ستارهای هر جسمی تکهتکه میشود. نزدیک سیاهچالهٔ کلانجرم نیز در نهایت همین اتفاق میافتد، فقط دیرتر.
### آیا دانشمندان اسپاگتیشدن را مشاهده کردهاند؟
دانشمندان فقط گسیختگی کشندی ستارهها را مشاهده کردهاند که مثال آن در مقیاس ستارهای است. اسپاگتیشدن انسان قطعاً هنوز تجربه نشده است.
فکت علمی