رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهکهکشان‌ها و کیهانجرم آسمانی

سیاه‌چاله Black hole

سیاه‌چاله (Black hole) ناحیه‌ای از فضازمان است که هیچ چیز، حتی نور، پس از عبور به درون مرز آن، افق رویداد، نمی‌تواند به بیرون بازگردد.

نام‌های دیگر: سیاه‌چاله‌ها

سیاه‌چالهٔ کلان‌جرم
Event Horizon Telescope, uploader cropped and converted TIF to JPG / Wikimedia Commons · CC BY 4.0 · منبع تصویر

اگر خورشید ناگهان با سیاه‌چاله‌ای هم‌جرم عوض شود، آیا زمین به درون آن سقوط می‌کند؟ نه؛ از نظر گرانشی، زمین می‌تواند در همان مدار بماند. مشکل فوری ما از دست دادن نور و گرما خواهد بود. البته خورشید قرار نیست چنین سرنوشتی پیدا کند؛ این یک آزمایش ذهنی است تا تفاوت سیاه‌چاله با جاروبرقی کیهانی روشن شود. برای فهمیدن سیاه‌چاله، مهم‌تر از واژهٔ «سیاه»، مرز آن است.

به‌طور خلاصه

افق رویداد مرز بی‌بازگشت سیاه‌چاله است، نه سطحی جامد که بتوان روی آن ایستاد. سیاه‌چاله از فاصلهٔ دور گرانش غیرعادی و مکنده‌ای ندارد؛ اثرش به جرم و فاصله بستگی دارد. مدار ستاره‌ها، تابش گاز اطراف، امواج گرانشی و تصویر سایه، شاهدهای متفاوتی برای شناخت سیاه‌چاله‌ها فراهم می‌کنند. نسبیت عام رفتار بسیاری از این پدیده‌ها را توضیح می‌دهد، اما توصیف کامل عمیق‌ترین بخش درون سیاه‌چاله همچنان مسئله‌ای باز است.

افق رویداد چه مرزی است؟

افق رویداد مرزی است که از درون آن هیچ پیام یا نوری به بیرون نمی‌رسد. این مرز، پوسته‌ای از ماده نیست. فضانورد فرضی قرار نیست با رسیدن به افق به دیوار برخورد کند؛ مشکل این است که پس از عبور، دیگر راهی برای فرستادن خبر به بیرون ندارد.

یک شهود قدیمی از سرعت گریز می‌آید: برای دور شدن همیشگی از یک جرم، باید با سرعت کافی حرکت کنید. اگر جرم را آن‌قدر فشرده کنیم که سرعت گریز در مرزی به سرعت نور برسد، به اندازه‌ای می‌رسیم که با شعاع سیاه‌چالهٔ ساده هم‌خوان است. اما توضیح کامل به نسبیت عام نیاز دارد. نور مثل توپ پرتاب‌شده نیست که موتور قوی‌تری به آن ببندیم؛ درون افق، ساختار فضازمان راه فرار به بیرون را نمی‌دهد.

پس «سیاه» بودن به معنی رنگ مادهٔ داخل نیست. خود سیاه‌چاله نوری برای ما نمی‌فرستد، ولی محیطش می‌تواند بسیار روشن باشد. گازی که هنوز بیرون افق است، هنگام چرخیدن و فرو افتادن داغ می‌شود. نور این گاز هنوز می‌تواند به ما برسد؛ عبور همهٔ مادهٔ اطراف از افق هم اجتناب‌ناپذیر نیست.

اندازهٔ سیاه‌چاله را چطور حساب می‌کنیم؟

در ساده‌ترین مدل، اندازهٔ افق به جرم بستگی دارد: هرچه جرم بیشتر باشد، شعاع افق بزرگ‌تر است. برای سیاه‌چالهٔ بی‌چرخش و بدون بار الکتریکی، شعاع شوارتس‌شیلد از این رابطه به دست می‌آید:

r_s=\frac{2GM}{c^2}

در این رابطه، M جرم، G ثابت گرانش و c سرعت نور است. با ثابت‌های معمول، هر جرم خورشیدی حدود ۲٫۹۵ کیلومتر شعاع افق می‌دهد. یعنی سیاه‌چاله‌ای هم‌جرم خورشید در این مدل حدود ۵٫۹ کیلومتر قطر دارد. قطر و شعاع را نباید با هم عوض کرد؛ در خبرها همین اشتباه کوچک می‌تواند اندازه را دو برابر کند.

جرم فرضی فشرده‌شدهشعاع افق در مدل بی‌چرخشقطر افق
برابر جرم زمینحدود ۸٫۸۷ میلی‌مترحدود ۱۷٫۷ میلی‌متر
برابر جرم خورشیدحدود ۲٫۹۵ کیلومترحدود ۵٫۹ کیلومتر

این عددها محاسبه‌اند، نه پیش‌بینی آیندهٔ زمین و خورشید. هیچ دستگاهی در اختیار ما نیست که زمین را به اندازهٔ مهره‌ای فشرده کند. اندازهٔ افق هم اندازهٔ یک گلولهٔ جامد در مرکز نیست؛ از این محاسبه نمی‌توان فهمید ماده در عمیق‌ترین بخش دقیقاً چه وضعی دارد.

بسیاری از سیاه‌چاله‌های واقعی می‌چرخند و برای توصیف دقیقشان باید از مدل مناسب چرخش استفاده کرد. همین فرمول ساده با وجود محدودیتش، مقیاس خوبی می‌دهد: «سیاه‌چاله» نام یک اندازهٔ ثابت نیست. سیاه‌چالهٔ حاصل از ستاره و سیاه‌چالهٔ مرکز یک کهکشان می‌توانند اندازه‌هایی بسیار متفاوت داشته باشند.

سیاه‌چاله‌ها از کجا می‌آیند؟

سیاه‌چاله‌های ستاره‌وار می‌توانند از فروپاشی هستهٔ ستاره‌های پرجرم پدید بیایند؛ مسیر پیدایش سیاه‌چاله‌های کلان‌جرم پیچیده‌تر و بخشی از آن هنوز نامعلوم است. در ستاره، فشار حاصل از فرایندهای درونی در برابر گرانش می‌ایستد. وقتی هسته دیگر نتواند این تعادل را حفظ کند، فروپاشی آغاز می‌شود. نتیجه به جرم هسته و تاریخ زندگی ستاره بستگی دارد؛ هر ستارهٔ مرده‌ای سیاه‌چاله نمی‌شود.

اگر هسته به اندازهٔ کافی پرجرم باشد، پسماند می‌تواند سیاه‌چاله شود. گاهی این فرایند با ابرنواختر همراه است؛ نباید از آن نتیجه گرفت که هر سیاه‌چالهٔ ستاره‌وار حتماً پس از انفجاری درخشان و قابل دیدن ساخته شده است. جرم اولیهٔ ستاره هم با جرم سیاه‌چالهٔ نهایی یکسان نیست، چون ستاره طی زندگی و هنگام مرگ ماده از دست می‌دهد.

گروهآنچه دربارهٔ پیدایش می‌دانیم
سیاه‌چالهٔ ستاره‌واربقایای فروپاشی هستهٔ بعضی ستاره‌های پرجرم؛ می‌تواند با گرفتن ماده یا ادغام رشد کند
سیاه‌چالهٔ میان‌جرممیان گروه ستاره‌وار و کلان‌جرم قرار می‌گیرد؛ شناسایی و تاریخ رشد نمونه‌هایش موضوع پژوهش است
سیاه‌چالهٔ کلان‌جرمدر مرکز بسیاری از کهکشان‌ها وجود دارد؛ رشد با برافزایش ماده و ادغام مهم است، اما آغاز رشد هنوز پرسش دارد
سیاه‌چالهٔ نخستینفرضیه‌ای دربارهٔ تشکیل در جهان آغازین، بدون نیاز به مرگ ستاره؛ تا مهر ۱۴۰۵ نمونهٔ تأییدشده‌ای ندارد

برافزایش یعنی افزوده شدن ماده به یک جرم. این ماده ممکن است پیش از سقوط، قرص برافزایشی بسازد و تابش کند. سیاه‌چاله‌ها با ادغام هم رشد می‌کنند؛ بخشی از انرژی سامانه هنگام ادغام به شکل موج گرانشی خارج می‌شود. بنابراین جرم نهایی لزوماً برابر جمع سادهٔ جرم دو سیاه‌چالهٔ اولیه نیست.

چه شاهدی داریم که سیاه‌چاله وجود دارد؟

وجود سیاه‌چاله را از مجموعه‌ای از اندازه‌گیری‌ها می‌شناسیم: حرکت ستاره‌ها، نور گاز اطراف، امواج گرانشی و تصویر سایه. هر روش بخشی از مسئله را روشن می‌کند و همه وابسته به یک عکس یا یک ابزار نیستند.

در مرکز کهکشان راه شیری، اخترشناسان مدار ستاره‌هایی را دنبال کرده‌اند که گرد جرم نادیدنی و بسیار فشرده‌ای می‌گردند. ستارهٔ S2 تقریباً هر ۱۶ سال یک دور می‌زند. مسیر و سرعت ستاره‌ها امکان سنجش جرم مرکزی را فراهم می‌کند. این جرم با نام کمان A* (Sagittarius A*) شناخته می‌شود و در جهت صورت فلکی قوس قرار دارد. در اینجا «قوس» نام صورت فلکی است و «کمان A*» نام رایج جرم مرکزی؛ این دو را نباید دو نشانی متفاوت پنداشت.

در سامانه‌ای مثل ماکیان X-1، گاز ستارهٔ همدم به اطراف جرم فشرده می‌رسد و پرتو ایکس تولید می‌کند. پرتو ایکس به‌تنهایی اثبات سیاه‌چاله نیست؛ ستارهٔ نوترونی هم می‌تواند چنین تابشی داشته باشد. باید جرم، مدار و دیگر ویژگی‌های سامانه را کنار هم سنجید. همین ترکیب شاهدهاست که تفسیر سیاه‌چاله را محکم می‌کند.

روش دیگر، اندازه‌گیری موج گرانشی است؛ موجی که تغییرات گرانش را در فضا منتشر می‌کند. در ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۵، آشکارسازهای لایگو (LIGO) سیگنال GW150914 را ثبت کردند. شکل سیگنال با نزدیک شدن، ادغام و آرام گرفتن دو سیاه‌چاله سازگار بود. اینجا موضوع، دیدن گاز روشن اطراف نبود؛ خود حرکت جرم‌های فشرده در داده اثر گذاشته بود.

امواج گرانشیوقتی دو سیاه‌چاله به هم می‌رسند، فضا-زمان چطور می‌لرزد و اگر موجش را به صدا درآوریم چه می‌شنویم؟

در سال ۲۰۱۹، تلسکوپ افق رویداد (Event Horizon Telescope؛ EHT) تصویر حلقهٔ تابان اطراف سیاه‌چالهٔ مرکز کهکشان M87 را منتشر کرد. رصدخانه‌های رادیویی جدا از هم، داده‌های هم‌زمان گرفتند و پژوهشگران آن‌ها را با روش تداخل‌سنجی ترکیب کردند. نور ثبت‌شده رادیویی است؛ نارنجی تصویر، رنگی نیست که چشم انسان در همان منظره ببیند.

حلقهٔ نارنجی نامنظم دور سایه‌ای تاریک؛ تصویر تلسکوپ افق رویداد از سیاه‌چالهٔ مرکز کهکشان M87
حلقهٔ نارنجی نامنظم دور سایه‌ای تاریک؛ تصویر تلسکوپ افق رویداد از سیاه‌چالهٔ مرکز کهکشان M87 Event Horizon Telescope, uploader cropped and converted TIF to JPG / Wikimedia Commons · CC BY 4.0

این تصویر از دادهٔ رادیویی ساخته شده است: حلقه، تابش مادهٔ بیرون افق را نشان می‌دهد و ناحیهٔ تاریک مرکزی با سایهٔ سیاه‌چاله سازگار است. سایه را نباید با سطح یا اندازهٔ دقیق افق یکی گرفت؛ خم شدن مسیر نور هم در شکل و اندازهٔ آن نقش دارد. اعتبار تصویر: همکاری تلسکوپ افق رویداد؛ مجوز CC BY 4.0.

تلسکوپ افق رویداد در ۱۲ مه ۲۰۲۲ تصویر سایهٔ کمان A*، سیاه‌چالهٔ مرکز راه شیری، را هم منتشر کرد. این تصویر نیز بازسازی دادهٔ رادیویی است و در کنار اندازه‌گیری مدار ستاره‌های اطراف، شاهدی برای شناخت جرم مرکزی کهکشان ما فراهم می‌کند.

اگر کسی از افق بگذرد چه می‌شود؟

پس از عبور به درون افق، فرد دیگر نمی‌تواند به بیرون بازگردد یا پیامی برای ما بفرستد؛ اما آسیب پیش از عبور به اندازهٔ سیاه‌چاله و محیط آن بستگی دارد. قرص گاز داغ و تابش شدید می‌توانند پیش از رسیدن به افق خطرناک باشند. حتی در آزمایش ذهنی سیاه‌چاله‌ای بدون چنین محیطی، نیروی کشندی را باید حساب کرد.

نیروی کشندی از تفاوت کشش گرانش در دو سوی یک جسم می‌آید. اگر پاها به مرکز نزدیک‌تر باشند، بیشتر از سر کشیده می‌شوند؛ هم‌زمان جسم در جهت‌های دیگر فشرده می‌شود. این تغییر شکل را اسپاگتی‌شدن می‌نامند. برای سیاه‌چاله‌های کوچک‌تر، اختلاف کشش نزدیک افق شدیدتر است. در یک سیاه‌چالهٔ کلان‌جرم، ممکن است نیروی کشندی در لحظهٔ عبور از افق هنوز آن‌قدر شدید نباشد که فرد را از هم بپاشد. این به معنی امکان بازگشت یا سفر امن به مرکز نیست.

دید ناظر دور با تجربهٔ سقوط‌کننده فرق دارد. پیام‌های نوری فرد در حال سقوط برای ناظر دور سرخ‌تر و کم‌جان‌تر می‌شوند و با تأخیر بیشتری می‌رسند. نباید این را صحنهٔ فردی دانست که برای همیشه کنار افق، روشن و قابل تماشا، منجمد مانده است. خود فرد می‌تواند در زمان محدودِ ساعت همراهش از افق بگذرد.

نسبیت عام در مدل‌های سیاه‌چاله، تکینگی را پیش‌بینی می‌کند؛ جایی که توصیف کلاسیک ما به محدودیت می‌رسد. از این نتیجه نمی‌دانیم در طبیعت دقیقاً چه چیزی جای آن توصیف را می‌گیرد. نظریهٔ کامل گرانش کوانتومی هنوز در دست نیست. جملهٔ «درون سیاه‌چاله یک جهان دیگر است» از شاهدهای رصدی موجود فراتر می‌رود.

نزدیک‌ترین سیاه‌چاله کجاست؟

تا مهر ۱۴۰۵، گایا BH1 (Gaia BH1) نزدیک‌ترین سیاه‌چالهٔ شناخته‌شدهٔ تأییدشده بود؛ فاصلهٔ آن حدود ۱۵۶۰ سال نوری است. این سامانه را از حرکت ستارهٔ همدمش شناختند، نه از قرص بسیار درخشان. عدد «نزدیک‌ترین» به نزدیک‌ترین نمونه‌ای اشاره می‌کند که کشف و تأیید کرده‌ایم؛ تضمینی نیست که نمونهٔ خاموش نزدیک‌تری وجود نداشته باشد.

تصویر هنری سیاه‌چالهٔ گایا BH1 و ستاره‌ای شبیه خورشید که گرد آن می‌چرخد
تصویر هنری سیاه‌چالهٔ گایا BH1 و ستاره‌ای شبیه خورشید که گرد آن می‌چرخد International Gemini Observatory/NOIRLab/NSF/AURA/J. da Silva/Spaceengine/M. Zamani / Wikimedia Commons · CC BY 4.0

این تصویر، بازسازی هنری سامانه است و عکس سیاه‌چاله نیست. هنرمند از دانسته‌های مداری برای نمایش آرایش کلی استفاده کرده است. اعتبار: International Gemini Observatory/NOIRLab/NSF/AURA/J. da Silva/Spaceengine/M. Zamani؛ مجوز CC BY 4.0.

از آسمان ایران می‌توانید جهت سامانه‌های سیاه‌چاله‌ای را پیدا کنید، اما دیدن جهت با دیدن خود سیاه‌چاله فرق دارد. ماکیان X-1 در صورت فلکی ماکیان است؛ این ناحیه در شب‌های تابستان از ایران خوب بالا می‌آید. جسمی که با ابزار نوری می‌توان هدف گرفت، ستارهٔ همدم است. سیاه‌چالهٔ مرکزی راه شیری در جهت قوس است؛ در شب‌های تابستان باید آن جهت را در بخش جنوبی آسمان جست‌وجو کنید، نه انتظار حلقه‌ای شبیه تصویر EHT را در چشمی تلسکوپ داشته باشید.

فاصلهٔ زیاد سیاه‌چاله‌های شناخته‌شده و رفتار معمول گرانش از دور، دلیل خوبی است که خبرهای «بلعیده شدن قریب‌الوقوع زمین» را با شک بخوانید. سیاه‌چاله برای اثر گذاشتن بر یک سامانه باید جرم و فاصلهٔ مناسبی داشته باشد؛ نام ترسناک آن جای این دو عدد را نمی‌گیرد.

آیا سیاه‌چاله پایان دارد؟

در پیش‌بینی استیون هاوکینگ (Stephen Hawking)، سیاه‌چاله می‌تواند تابش کند و در شرایط مناسب جرم از دست بدهد. این نتیجه از کنار هم گذاشتن میدان‌های کوانتومی و گرانش می‌آید و تابش هاوکینگ نام دارد. تابش را نباید نوری دانست که از درون افق فرار کرده است؛ پیش‌بینی نظری، نقض سادهٔ تعریف افق نیست.

برای سیاه‌چاله‌های ستاره‌وار، تابش پیش‌بینی‌شده بسیار ضعیف است و زمان تبخیر در مقایسه با سن جهان بسیار طولانی. دریافت ماده و تابش محیط هم در تغییر جرم اثر دارد. تا مهر ۱۴۰۵، تابش هاوکینگ از سیاه‌چاله‌های اخترفیزیکی مستقیماً آشکار نشده بود؛ پس «تبخیر سیاه‌چاله» را باید به‌عنوان پیش‌بینی نظری معرفی کرد، نه فیلمی از پدیده‌ای دیده‌شده.

این بحث به مسئلهٔ اطلاعات هم می‌رسد: اگر سیاه‌چاله کاملاً تبخیر شود، اطلاعات دربارهٔ چیزی که به آن افتاده چه سرنوشتی دارد؟ پاسخ کامل و مورد توافق، هنوز موضوع پژوهش است. جدا کردن این پرسش از دانسته‌های محکم دربارهٔ مدار ستاره‌ها و تصاویر سایه، به خواندن دقیق خبرهای سیاه‌چاله کمک می‌کند.

خودتان تصویر سیاه‌چاله را بسنجید

برای سنجیدن یک تصویر سیاه‌چاله، نخست باید نوع تصویر و دادهٔ پشت آن را بشناسید. تصویر هنری، شبیه‌سازی و بازسازی رصدی هر سه مفیدند، اما شاهد یکسانی نیستند. در آزمایشگاه سیاه‌چالهٔ فلک‌بین می‌توانید اثر خم شدن نور را بررسی کنید؛ شبیه‌ساز برای فهم مدل است و جای اندازه‌گیری آسمان را نمی‌گیرد.

سیاه‌چالهکنار یک سیاه‌چاله نور و زمان چه می‌شوند؟

پرسش‌های رایج

  1. سیاه‌چاله چیست و چرا نور از آن بیرون نمی‌آید؟

    سیاه‌چاله ناحیه‌ای از فضازمان با مرزی به نام افق رویداد است. پس از عبور به درون افق، هیچ مسیر نوری یا پیام فیزیکی به بیرون نمی‌رسد. این مرز سطح جامد نیست و تاریکی سیاه‌چاله به رنگ ماده مربوط نمی‌شود. گاز بیرون افق می‌تواند تابش کند؛ بنابراین ممکن است اطراف سیاه‌چاله بسیار روشن باشد، بدون اینکه نور از درون آن بیرون آمده باشد.

  2. سیاه‌چاله چگونه تشکیل می‌شود؟

    سیاه‌چالهٔ ستاره‌وار می‌تواند پس از فروپاشی هستهٔ ستاره‌ای پرجرم تشکیل شود، وقتی فشار درونی دیگر نتواند در برابر گرانش بایستد. همهٔ ستاره‌ها چنین سرنوشتی ندارند و خورشید هم سیاه‌چاله نمی‌شود. سیاه‌چاله‌ها سپس با گرفتن ماده یا ادغام رشد می‌کنند. پیدایش نخستین بذرهای سیاه‌چاله‌های کلان‌جرم هنوز موضوع پژوهش است؛ سیاه‌چالهٔ نخستینِ جهان آغازین نیز تا مهر ۱۴۰۵ نمونهٔ تأییدشده‌ای ندارد.

  3. اگر کسی داخل سیاه‌چاله بیفتد چه می‌شود؟

    کسی که از افق رویداد سیاه‌چاله عبور کند نمی‌تواند به بیرون بازگردد یا پیامی بفرستد. پیش از عبور، گاز داغ و نیروهای کشندی ممکن است او را نابود کنند. شدت نیروی کشندی در افق به جرم سیاه‌چاله بستگی دارد و برای سیاه‌چاله‌های کلان‌جرم می‌تواند کمتر باشد. دانسته‌های فعلی، سفر امن یا خروج به جهانی دیگر از داخل سیاه‌چاله را تأیید نمی‌کنند.

  4. آیا سیاه‌چاله زمین را می‌بلعد؟

    هیچ شاهدی از تهدید قریب‌الوقوع زمین به‌وسیلهٔ سیاه‌چاله‌ای شناخته‌شده نداریم. سیاه‌چاله از دور مانند جرم‌های دیگر گرانش دارد و جاروبرقی کیهانی نیست. در آزمایش ذهنی جایگزینی خورشید با سیاه‌چاله‌ای هم‌جرم، زمین می‌تواند مدارش را حفظ کند؛ نور و گرما از بین می‌روند. خطر واقعی به جرم، فاصله و حرکت سامانه بستگی دارد، نه صرفاً سیاه‌چاله بودن آن.

  5. نزدیک‌ترین سیاه‌چاله به زمین کدام است؟

    تا مهر ۱۴۰۵، گایا BH1 نزدیک‌ترین سیاه‌چالهٔ شناخته‌شدهٔ تأییدشده بود، با فاصلهٔ حدود ۱۵۶۰ سال نوری. اخترشناسان آن را از مدار ستارهٔ همدمش شناسایی کردند. واژهٔ «شناخته‌شده» مهم است: سیاه‌چاله‌های خاموش سخت‌تر پیدا می‌شوند و کشف بعدی ممکن است این عنوان را تغییر دهد. نزدیکی در مقیاس کهکشانی هم به معنی تهدید منظومهٔ شمسی نیست.

  6. عکس نارنجی سیاه‌چاله دقیقاً چه چیزی را نشان می‌دهد؟

    تصویر نارنجی سیاه‌چالهٔ مرکز کهکشان M87، بازسازی دادهٔ رادیویی تلسکوپ افق رویداد است. حلقهٔ روشن از تابش مادهٔ اطراف می‌آید و ناحیهٔ تاریک مرکزی با سایهٔ سیاه‌چاله سازگار است؛ تصویر، سطح جامد یا درون افق را نشان نمی‌دهد. رنگ نارنجی برای نمایش داده انتخاب شده است. اندازهٔ سایه هم با اندازهٔ خود افق یکسان نیست، چون مسیر نور در میدان گرانشی خم می‌شود.

  7. سیاه‌چاله همان کرم‌چاله است؟

    سیاه‌چاله و کرم‌چاله یک چیز نیستند. وجود سیاه‌چاله‌ها با شاهدهایی مثل مدار ستاره‌ها، امواج گرانشی و تصویر سایه پشتیبانی می‌شود. کرم‌چاله ساختاری فرضی است که در بعضی مدل‌ها می‌تواند نواحی فضازمان را به هم وصل کند؛ نمونهٔ رصدی تأییدشده‌ای ندارد. هیچ شاهدی نداریم که سیاه‌چاله‌های شناخته‌شده دروازه‌ای قابل عبور برای سفر به نقطه‌ای دیگر از جهان باشند.

منابع

  1. Black Hole Basics · NASA Science
  2. A Sun-like star orbiting a black hole · K. El-Badry et al.; Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 518, 1057–1085 · 2022-11-02
  3. Astronomers capture first image of a black hole · ESO / EHT Collaboration · 2019-04-10
  4. First M87 Event Horizon Telescope Results. I. The Shadow of the Supermassive Black Hole · EHT Collaboration; Astrophysical Journal Letters 875, L1 · 2019-04-10
  5. First image of the black hole at the heart of our galaxy · ESO / EHT Collaboration · 2022-05-12
  6. First Successful Test of Einstein’s General Relativity Near Supermassive Black Hole · ESO · 2018-07-26
  7. Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger · LIGO Scientific Collaboration and Virgo Collaboration; Physical Review Letters / arXiv · 2016-02-11
  8. Black Hole Explosions? · Stephen W. Hawking; Nature · 1974-03-01
  9. Gravitational Collapse and Space-Time Singularities · Roger Penrose; Physical Review Letters
  10. The History of Primordial Black Holes · Bernard J. Carr and Anne M. Green / arXiv v4 · 2025-05-07
  11. Black Holes · NASA Imagine the Universe
  12. IAU 2015 Resolution B3 on Recommended Nominal Conversion Constants for Selected Solar and Planetary Properties · E. E. Mamajek et al.; IAU Inter-Division A–G Working Group / arXiv · 2015-10-26
  13. Anatomy · NASA Science

آخرین بازبینی:

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

اخبار نجوم

در خبرها

همه

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

در چنین روزی

در تاریخ علم

زیرمجموعه‌ها

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با سیاه‌چاله در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از سیاه‌چاله گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین