ساعت آفتابی Sundial

ساعت آفتابی یکی از قدیمی‌ترین ابزارهای زمان‌سنجی است. با حرکت ظاهری خورشید در آسمان، سایهٔ یک میله روی صفحه‌ای که خط‌های ساعت روی آن کشیده شده، جابه‌جا می‌شود و ساعت را نشان می‌دهد. نمونه‌های آن در مصر، بابل، یونان و چین باستان پیدا شده است.

ساعت آفتابی چطور کار می‌کند؟

سایهٔ میلهٔ ساعت آفتابی (گنومون) به زاویهٔ خورشید بستگی دارد. چون زمین می‌چرخد و خورشید در طلوع و غروب و در طی روز در آسمان جابه‌جا می‌شود، سایه هم با ساعت یکنواخت حرکت می‌کند. در ساعت‌های آفتابی دقیق، لبهٔ میله با محور چرخش زمین موازی و با افق زاویه‌ای برابر عرض جغرافیایی مکان دارد (چرخش زمین). ساعت‌های افقی، قائم و استوایی از انواع رایج آن‌اند. در نوع استوایی صفحه با استوای آسمان موازی است و خطوط ساعت فاصلهٔ یکسان دارند.

چقدر دقیق است؟

ساعت آفتابی «وقت خورشیدی ظاهری» را نشان می‌دهد که با ساعت متوسط چند دقیقه فرق دارد. تفاوت این دو که «معادلهٔ زمان» نام دارد، در طول سال تا حدود ۱۶ دقیقه می‌رسد و ناشی از مدار بیضوی زمین و انحراف محوری آن است. افزون بر آن، ساعت آفتابی با طول جغرافیایی محل هم تغییر می‌کند و باید نسبت به منطقهٔ زمانی تصحیح شود. با تصحیح، دقت چند دقیقه‌ای ممکن است.

دانشمندان ایرانی و مسلمان ساعت‌های آفتابی دقیقی ساختند و کتاب‌ها دربارهٔ آن نوشتند؛ بر بسیاری از مسجدها و ساختمان‌های تاریخی هم آثار این ساعت‌ها دیده می‌شود. ابزاری مرتبط با آن اسطرلاب است که ساعت شب را هم با ستاره‌ها پیدا می‌کرد.

پرسش‌های رایج

### ساعت آفتابی چگونه ساعت را نشان می‌دهد؟
ساعت آفتابی با سایهٔ میله‌ای که روی صفحهٔ مدرج می‌افتد کار می‌کند. هرچه خورشید در آسمان جابه‌جا شود، سایه هم جابه‌جا می‌شود و به خط ساعت می‌رسد.

### آیا ساعت آفتابی شب هم کار می‌کند؟
خیر. فقط وقتی خورشید می‌تابد کار می‌کند. در روزهای ابری هم سایهٔ روشنی ندارد.

### چرا ساعت آفتابی با ساعت دیواری فرق دارد؟
چون ساعت آفتابی وقت خورشیدی محل را نشان می‌دهد که با معادلهٔ زمان و طول جغرافیایی با ساعت رسمی فرق دارد. این تفاوت می‌تواند تا حدود ۱۶ دقیقه به‌علاوهٔ تفاوت منطقهٔ زمانی باشد.

### قدیمی‌ترین ساعت آفتابی کجاست؟
نمونه‌های بسیار قدیمی در مصر باستان و بین‌النهرین یافت شده‌اند که به هزاره‌های پیش از میلاد برمی‌گردند. زمان دقیق قدیمی‌ترین نمونه محل بحث است.