دانشنامهرصد و ابزارپدیده
طلوع و غروب خورشید Sunrise and sunset
طلوع و غروب خورشید لحظههای پدیدار شدن و ناپدید شدن لبهٔ بالای ظاهری قرص خورشید در افقاند؛ زمان استاندارد آنها با فرض افق باز و شرایط میانگین جو محاسبه میشود.
نامهای دیگر: غروب آفتاب، طلوع آفتاب، علت قرمزی غروب

خورشید پشت یال کوه ناپدید شده، اما برنامهٔ گوشی هنوز غروب را نرسیده میداند. ساعت اشتباه است یا کوه زودتر شب کرده؟ هر دو مشاهده میتوانند با هم سازگار باشند: جدول دربارهٔ عبور خورشید از افقی قراردادی حرف میزند و شما قرص خورشید را پشت مانعی واقعی از دست دادهاید. برای برنامهریزی عکاسی یا رصد، شناخت این تفاوت از حفظ ساعت غروب مفیدتر است.
بهطور خلاصه
طلوع استاندارد با پیدا شدن لبهٔ بالای خورشید و غروب با ناپدید شدن آخرین بخش همین لبه تعریف میشود. شکست نور در جو و اندازهٔ ظاهری قرص باعث میشوند مرکز هندسی خورشید در آن لحظه زیر افق باشد. کوه، ارتفاع ناظر و وضعیت جو میتوانند زمان مشاهده را با ساعت محاسبهشده متفاوت کنند. پس از غروب، گرگومیش ادامه دارد و تاریکی مناسب رصد الزاماً با ناپدید شدن خورشید آغاز نمیشود.
طلوع و غروب به کدام لبهٔ خورشید گفته میشود؟
طلوع به پدیدار شدن نخستین بخش لبهٔ بالایی خورشید و غروب به ناپدید شدن آخرین بخش آن گفته میشود. مرکز قرص معیار معمول جدولهای طلوع و غروب نیست. وقتی نصف خورشید زیر افق رفته، غروب هنوز کامل نشده است؛ وقتی لبهٔ بالایی نیز ناپدید شود، لحظهٔ تعریفشده فرا رسیده است.
حرکت روزانهٔ خورشید در آسمان عمدتاً نتیجهٔ چرخش زمین است. ناظر زمینی خورشید را در حال بالا آمدن، پیمودن آسمان و پایین رفتن میبیند. این «حرکت ظاهری» واقعی بودن مشاهده را نفی نمیکند؛ فقط علتش را توضیح میدهد. گفتن «خورشید اصلاً حرکت نمیکند» نیز بیان درستی نیست. حرکت مداری زمین و تغییر آرام جای خورشید در طول سال به تصویر روزانه افزوده میشوند.
مدت میان طلوع و غروب را طول روز مینامیم. این تعریف، همهٔ زمانی را که آسمان روشن است شامل نمیشود: پیش از دیده شدن قرص خورشید، سپیده میزند و پس از ناپدید شدن آن هنوز نور پراکنده در آسمان داریم. اگر هدف شما روشنایی مسیر یا تاریکی برای دیدن ستارههاست، ساعت طلوع و غروب تنها بخشی از اطلاعات لازم است.
چرا خورشیدِ زیر افق هنوز دیده میشود؟
شکست نور در جو خورشید را نزدیک افق بالاتر از جای هندسیاش نشان میدهد. نور در عبور از لایههای هوا مسیر مستقیم سادهای ندارد؛ ناظر قرص را در جهتی میبیند که با جهت هندسی آن فرق دارد. بنابراین نباید جای ظاهری قرص را بیتصحیح به جای مرکز خورشید در محاسبه تبدیل کرد.
در قرارداد معمول، مرکز هندسی خورشید هنگام طلوع یا غروب حدود ۰٫۸۳۳ درجه زیر صفحهٔ افقی است. این زاویه فقط «مقدار شکست نور» نیست. از حدود ۳۴ دقیقهٔ قوسی شکست میانگین جو و حدود ۱۶ دقیقهٔ قوسی شعاع ظاهری قرص ساخته میشود؛ مجموع آنها ۵۰ دقیقهٔ قوسی است. تقسیم ۵۰ بر ۶۰، زاویه را به درجه تبدیل میکند و همان حدود ۰٫۸۳۳ درجه را میدهد.
هر جزء کار متفاوتی انجام میدهد: شعاع قرص مشخص میکند لبهٔ بالا کجا قرار دارد و شکست نور جای دیدهشدهٔ آن را جابهجا میکند. مقدارهای گفتهشده میانگین قراردادیاند. اندازهٔ ظاهری خورشید و شکست واقعی جو در همهٔ روزها و شرایط یکسان نیستند؛ مدل ساده برای ساخت جدول به فرضهای مشخص نیاز دارد.

شکل ظاهری قرص نزدیک افق میتواند با شکست نور تغییر کند؛ این عکس اندازهگیری عدد قراردادی شکست نیست. اثر Giles Laurent، مجوز CC BY-SA 4.0.
از زاویهٔ ۰٫۸۳۳ درجه نمیتوان یک تأخیر زمانی ثابت برای همهٔ شهرها ساخت. مسیر خورشید ممکن است نسبت به افق تندتر یا مایلتر باشد. همان تغییر زاویه در مسیرهای مختلف، زمانهای متفاوتی میگیرد؛ بنابراین «چند دقیقه بیشتر دیده میشود» به مکان و تاریخ نیز وابسته است.
چرا ساعت جدول با منظرهٔ واقعی فرق دارد؟
جدول استاندارد افق هموار و باز، ناظر نزدیک سطح دریا و جو میانگین را فرض میکند؛ منظرهٔ واقعی الزاماً این شرایط را ندارد. مانع شرقی مانند کوه، پدیدار شدن خورشید را عقب میاندازد. مانع غربی قرص را پیش از رسیدن به افق قراردادی پنهان میکند. پشت یال رفتن، پدیدهای قابل مشاهده است، اما همان غروب استاندارد جدول نیست.
ارتفاع چشم نیز اهمیت دارد. اگر بالاتر بروید و افق دوردست باز باشد، ممکن است خورشید را دیرتر از ناظر پایینتر از دست بدهید. ولی «شهر مرتفع» یا «قلهٔ بلند» بهتنهایی تضمین غروب دیرتر نیست. فلاتی که کوه آن را محصور کرده، افقی متفاوت با ساحل باز دارد؛ باید شکل افق را هم دید، نه فقط عدد ارتفاع را.
فشار، دما و وضعیت جو بر شکست نور اثر میگذارند. یک مدل میانگین نمیتواند تمام جزئیات هوا در مسیر نور را از پیش بداند. ابر و غبار هم میتوانند دیدن قرص را دشوار یا ناممکن کنند. پنهان شدن خورشید پشت ابر، زمان استاندارد غروب را تغییر نمیدهد؛ فقط مشاهدهٔ مستقیم شما را قطع میکند.

غروب در ساحل بابلسر، نمونهای از منظرهٔ افق ساحلی؛ عکس بهتنهایی ساعت تماس قرص با افق را تعیین نمیکند. اثر Arashk rp2، مجوز CC BY-SA 3.0.
نمایش ثانیه در برنامه نیز تضمین دقت مشاهده در همان ثانیه نیست. دقت محاسبات هندسی، درستی مختصات ورودی و عدمقطعیت جو سه موضوع جدا هستند. برای عکاسی، پیش از ساعت جدول در محل باشید و افق را بررسی کنید؛ اگر قرص پشت کوه پنهان شود، افزودن رقم اعشار به ساعت آن را برنمیگرداند.
چرا شهر و فصل، زمان و سمت طلوع را عوض میکنند؟
زمان و سمت طلوع و غروب به موقعیت جغرافیایی ناظر و جای فصلی خورشید وابسته است. کجی محور زمین همراه گردش آن به دور خورشید باعث میشود مسیر روزانهٔ خورشید و مدت حضورش بالای افق در طول سال تغییر کند. در تابستان نیمکرهٔ شمالی، مسیر روزانه بالاتر و روز بلندتر است؛ در زمستان مسیر پایینتر و روز کوتاهتر میشود.
سمت طلوع هم ثابت نیست. در ایران، جای طلوع در بخش گرم سال به شمالشرق و در بخش سرد سال به جنوبشرق نزدیکتر میشود؛ غروب نیز میان سمتهای شمالغربی و جنوبغربی جابهجا میشود. نزدیک اعتدال، در افق هموار میتوان طلوع و غروب را تقریباً در شرق و غرب دید. عبارت «همیشه دقیقاً شرق» با مشاهدهٔ واقعی و تعریف لبهٔ ظاهری سازگار نیست.
عرض جغرافیایی بر تغییر فصلی طول روز اثر میگذارد. در عرضهای بالاتر، تفاوت فصلها در مدت روز بیشتر میشود. طول جغرافیایی نیز تعیین میکند ظهر خورشیدی نسبت به ساعت منطقهٔ زمانی کجا قرار بگیرد. اگر سایر عوامل یکسان باشند، شرقیتر بودن ساعت خورشیدی را جلو میاندازد؛ ولی تفاوت طلوع دو شهر با عرضهای متفاوت را نمیتوان فقط از شرق و غرب بودنشان نتیجه گرفت.
برای مقایسهٔ واقعی دو شهر، تاریخ، مختصات و منطقهٔ زمانی را یکسان و روشن انتخاب کنید. نام شهر کافی نیست اگر نقطهٔ رصد روی کوه یا بیرون شهر باشد. مهمتر اینکه ساعت ثبتشده باید مربوط به همان روز باشد؛ عددی که برای تابستان خواندهاید راهنمای غروب زمستان نیست.
چرا اعتدال و ساعتهای حدی سادهتر از واقعیت به نظر میرسند؟
روز و شبِ اندازهگرفتهشده از طلوع و غروب در روز اعتدال الزاماً دقیقاً برابر نیستند. در تصور ساده، مرکز خورشید و افق هندسی را معیار میگیریم؛ در تعریف مشاهدهپذیر، لبهٔ بالای قرص و شکست نور نیز دخیلاند. این دو اثر مدت دیده شدن خورشید را بیشتر از آن تصویر ساده میکنند.
در نیمکرهٔ شمالی، برابری مدت روز و شب معمولاً پیش از اعتدال بهاری و پس از اعتدال پاییزی رخ میدهد. تاریخ این برابری به عرض جغرافیایی وابسته است. پس نمیتوان یک روز ثابت اعلام کرد و آن را برای همهٔ شهرهای ایران معتبر دانست. «اعتدال» یک رویداد نجومی است؛ «برابری طول روز و شب در محل شما» پرسش محلی دیگری است.
زودترین طلوع نیز الزاماً در بلندترین روز اتفاق نمیافتد. علت این است که علاوه بر تغییر مدت روز، جای ظهر خورشیدی روی ساعت مدنی هم آرام جابهجا میشود. اختلاف زمان خورشیدی ظاهری با زمان خورشیدی میانگین را «معادلهٔ زمان» مینامند. کجی محور و غیردایرهای بودن مدار هر دو در این اختلاف سهم دارند.
نزدیک انقلاب زمستانی، زودترین غروب پیش از کوتاهترین روز و دیرترین طلوع پس از آن رخ میدهد. نزدیک انقلاب تابستانی هم ساعتهای حدی لزوماً با بلندترین روز همتاریخ نیستند. برای دانستن تاریخ دقیق در شهر خود باید محاسبهٔ مربوط به همان مکان را دید. قاعدهٔ کلی توضیح علت است، نه یک تقویم آماده برای همهٔ عرضها.
پس از غروب، گرگومیش تا کجا ادامه دارد؟
گرگومیش روشنایی آسمان پیش از طلوع و پس از غروب است که از نور پراکندهٔ خورشید در جو میآید. پایین رفتن قرص، کل جو روشنشده را ناگهان تاریک نمیکند. برای توصیف این گذار، مرزهای زاویهای به کار میروند؛ معیار آنها مرکز هندسی خورشید است، نه لبهٔ قرص دیدهشده.
| نوع گرگومیش | عمق مرکز خورشید در مرز تاریکتر |
|---|---|
| مدنی | ۶ درجه زیر افق |
| دریایی | ۱۲ درجه زیر افق |
| نجومی | ۱۸ درجه زیر افق |
در عصر، با پایینتر رفتن خورشید به این مرزها میرسیم؛ صبح مسیر برعکس طی میشود. این زاویهها مدت ثابت نیستند. نمیتوان گفت گرگومیش نجومی همیشه تعداد معینی دقیقه پس از غروب تمام میشود. مسیر خورشید نسبت به افق و فصل و عرض جغرافیایی، فاصلهٔ زمانی میان مرزها را تغییر میدهند.
برای دیدن اجرام کمنور، پایان گرگومیش نجومی مرجع مفیدی است، اما وعدهٔ آسمان تاریک نمیدهد. ماه، روشنایی شهر، ابر و غبار همچنان میتوانند دیدن ستارهها را محدود کنند. در تهران، پایان نور گرگومیش چراغهای شهر را خاموش نمیکند. برای انتخاب وقت رصد، وضعیت ماه و آلودگی نوری را کنار مرز گرگومیش بخوانید.
برای پیادهروی هم تفاوت مفید است: «پس از غروب هنوز کمی روشن است» به معنی تضمین روشنایی کافی در همهٔ مسیرها نیست. سایهٔ کوه و وضعیت هوا، نور محیط شما را عوض میکنند. ساعت استاندارد راهنمای مشترک خوبی است؛ تصمیم محلی به دیدن شرایط واقعی نیاز دارد.
چرا منظره سرخ میشود و چگونه آن را امن ببینیم؟
سرخی و نارنجی شدن خورشید نزدیک افق عمدتاً نتیجهٔ مسیر بلندتر نور در جو و پراکندگی بیشتر طول موجهای کوتاه به بیرون از خط دید است. این سازوکار با شکست نور یکی نیست: پراکندگی به رنگ و نور رسیده مربوط است، شکست به مسیر و جای ظاهری. بنابراین علت بالاتر دیده شدن قرص را نباید با علت سرخی آن یکسان دانست.
شرایط جو بر شدت و رنگ منظره اثر دارند. هر غروب سرخ مدرک قطعی آلودگی هوا نیست؛ برای چنین نتیجهای دادهٔ مستقل لازم است. عکس زیبای غروب نیز بهتنهایی نشان نمیدهد زمان جدول درست یا غلط بوده، چون مکان ناظر، شکل افق و وضعیت هوا از خود رنگ مشخص نمیشوند.
اگر هدف فقط دنبال کردن جابهجایی فصلی سمت طلوع است، جهت را نسبت به نشانههای ثابت افق ثبت کنید و به قرص خیره نشوید. در یادداشت رصد، «پدیدار شدن پشت یال» یا «ناپدید شدن پشت ساختمان» را صریح بنویسید. همین توضیح کوچک به شما امکان میدهد مشاهدهٔ محلی را با محاسبهٔ افق باز منصفانه مقایسه کنید.
پرسشهای رایج
زمان غروب یعنی خورشید کاملاً ناپدید شده است؟
غروب استاندارد لحظهٔ ناپدید شدن آخرین بخش لبهٔ بالای ظاهری خورشید در افق باز است. آغاز پایین رفتن قرص یا رسیدن مرکز آن به افق، غروب کامل محسوب نمیشود. محاسبهٔ معمول اندازهٔ قرص و شکست میانگین جو را در نظر میگیرد؛ ناپدید شدن پشت کوه، ساختمان یا ابر میتواند پیش از این لحظهٔ قراردادی اتفاق بیفتد.
چرا خورشید پشت کوه زودتر از ساعت اعلامشده پنهان میشود؟
غروب جدول معمولاً برای افق هموار و باز محاسبه میشود، ولی کوه غربی مسیر دید شما را میبندد. بنابراین خورشید ممکن است پیش از رسیدن به افق قراردادی پشت یال ناپدید شود. این تفاوت الزاماً خطای ساعت نیست. ارتفاع ناظر، شکل افق و وضعیت شکست نور در جو نیز باید هنگام مقایسهٔ غروب مشاهدهشده با جدول بررسی شوند.
آیا طلوع خورشید همان سپیدهدم است؟
طلوع خورشید به پیدا شدن لبهٔ بالای قرص در افق گفته میشود، اما سپیدهدم روشن شدن آسمان پیش از آن است. نور خورشید وقتی هنوز زیر افق قرار دارد در جو پراکنده میشود و گرگومیش صبح را میسازد. بنابراین زمان آغاز روشنایی صبح با ساعت طلوع یکی نیست؛ برای مقایسه باید نوع مرز گرگومیش نیز مشخص باشد.
پس از غروب چه زمانی آسمان برای رصد تاریک میشود؟
برای رصد اجرام کمنور، پایان گرگومیش نجومی مرجع معمولی است؛ در این مرز مرکز هندسی خورشید ۱۸ درجه زیر افق قرار دارد. مدت رسیدن به آن پس از غروب با مکان و فصل تغییر میکند. پایان گرگومیش نیز تاریکی کامل را تضمین نمیکند، چون نور ماه، آلودگی نوری، ابر و غبار همچنان بر آسمان اثر دارند.
آیا خورشید همیشه دقیقاً از شرق طلوع میکند؟
سمت طلوع خورشید در طول سال تغییر میکند. در ایران طلوع در بخش گرم سال به شمالشرق و در بخش سرد سال به جنوبشرق نزدیکتر است. نزدیک اعتدال، در افق هموار تقریباً در شرق رخ میدهد. برای ادعای «دقیقاً شرق» باید میان مرکز هندسی، لبهٔ ظاهری، شکست نور و شکل افق تفاوت گذاشت؛ مشاهدهٔ واقعی همهٔ این عوامل را دارد.
چرا روز و شب در اعتدال دقیقاً برابر نیستند؟
طول روز از طلوع لبهٔ بالای خورشید تا ناپدید شدن همان لبه سنجیده میشود و شکست نور نیز زمان دیده شدن قرص را تغییر میدهد. در نتیجه طول روزِ مشاهدهپذیر در اعتدال الزاماً ۱۲ ساعت نیست. تاریخ برابری روز و شب به عرض جغرافیایی وابسته است و نمیتوان برای همهٔ شهرها یک تاریخ مشترک و ثابت تعیین کرد.
چرا زودترین طلوع با بلندترین روز یکی نیست؟
ساعت طلوع خورشید هم به طول روز و هم به جای ظهر خورشیدی روی ساعت مدنی وابسته است. اختلاف زمان خورشیدی ظاهری و میانگین، یعنی معادلهٔ زمان، در طول سال تغییر میکند. این تغییر همراه تغییر مدت روز باعث میشود زودترین طلوع الزاماً در انقلاب تابستانی نباشد. کجی محور زمین و غیردایرهای بودن مدار هر دو در این مسئله نقش دارند.
بالا رفتن از کوه یا ساختمان غروب را دیرتر میکند؟
بالا رفتن ناظر در برابر افق دوردست و باز میتواند زمان دیدن خورشید را طولانیتر و غروب مشاهدهشده را دیرتر کند. اما ارتفاع بیشتر بهتنهایی کافی نیست؛ کوه یا ساختمان غربی ممکن است قرص را زودتر پنهان کند. برای مقایسهٔ غروب از دو ارتفاع، شکل افق و وضعیت جو را هم باید در نظر گرفت، نه فقط ارتفاع از سطح دریا.
منابع
- Rise, Set, and Twilight Definitions · USNO
- Length of Day and Night at the Equinoxes · USNO
- General Solar Position Calculations · NOAA
- The Equation of Time · USNO
- Tropical Solstice Shadows · NASA
- Spotlite: Sun’s Position · NASA
- Solar Calculation Details · NOAA GML
- Why Is The Sky Blue? · NWS
- Eclipse Viewing Safety · NASA
آخرین بازبینی:
فکت علمی
دانستنیها
تصویر روز ناسا
در تصویرهای روز
پیوند به اینجا
مدخلهایی که در متنشان از طلوع و غروب خورشید گفتهاند.
دنبالهدار اطلس قبل از طلوع آفتاب۲۴ دی ۱۴۰۳
غروب آفتاب چندگانه سبز۸ فروردین ۱۴۰۲






