واژه‌نامه · فیزیک
پلاسمای کوارکگلوئون quark–gluon plasma
پلاسمای کوارکگلوئون حالتی از ماده در دما یا چگالی بسیار بالاست که در آن کوارک‌ها و گلوئون‌ها دیگر درون پروتون و نوترون زندانی نیستند و آزادانه در یک شاره حرکت می‌کنند.
در شرایط معمولی کوارک‌ها همیشه درون ذره‌هایی مثل پروتون و نوترون، بیشتر دوتا یا سه‌تا با هم، بسته‌اند و هیچ‌وقت تنها دیده نمی‌شوند. اگر ماده را به نزدیک دو هزار میلیارد کلوین برسانید، بیش از صد هزار برابر داغ‌تر از مرکز خورشید، این زندان‌ها ذوب می‌شوند. کیهان در چند میکروثانیهٔ نخست پس از مهبانگ از همین ماده پر بود.
فیزیکدان‌ها این ماده را با کوبیدن هستههای سنگین طلا و سرب به هم، در برخورددهندهٔ RHIC در آمریکا و برخورددهندهٔ بزرگ هادرونی (LHC) در سرن، برای لحظه‌ای بسیار کوتاه ساختهاند. نتیجه غافلگیرکننده بود: پلاسمای کوارکگلوئون رفتار گاز ندارد و مثل مایعی با گران‌روی بسیار کم، تقریباً بی اصطکاک، جاری میشود.
با پلاسمای معمولی، یعنی گاز یونیده‌ای که در خورشید و آذرخش هست، اشتباه نگیرید. در پلاسمای معمولی فقط الکترون‌ها از اتم جدا شده‌اند، ولی در پلاسمای کوارکگلوئون خود پروتون و نوترون از هم پاشیده‌اند.
در فلک‌بین ببینید
پرسش‌های رایج
پلاسمای کوارکگلوئون را کجا ساختهاند؟
پلاسمای کوارکگلوئون را در دو آزمایشگاه بزرگ ساختهاند: برخورددهندهٔ یونهای سنگین نسبیتی (RHIC) در آزمایشگاه ملی بروکهیون آمریکا، با برخورد هستههای طلا، و برخورددهندهٔ بزرگ هادرونی (LHC) در سرن نزدیک ژنو، با برخورد هستههای سرب. هر برخورد قطرهای به اندازهٔ یک هستهٔ اتم سنگین میسازد که در کمتر از یکمیلیاردمِ یکمیلیاردم ثانیه سرد میشود و به ذرههای معمولی برمیگردد.
آیا ساختن پلاسمای کوارکگلوئون خطرناک است؟
ساختن پلاسمای کوارکگلوئون در شتابدهندهها خطری ندارد. هر قطرهاش تنها به اندازهٔ یک هستهٔ اتم است و انرژی کلش ناچیز است؛ قطره در کسری بسیار کوچک از ثانیه منبسط و سرد میشود و به هزاران ذرهٔ معمولی تبدیل میشود که آشکارسازها آنها را میشمارند. پرتوهای کیهانی میلیاردها سال است که در جو زمین برخوردهایی پرانرژیتر از این آزمایشها میسازند.
نام‌های دیگر و املا
شکل درست نوشتن در فلک‌بین: پلاسمای کوارکگلوئون.
- پلاسمای کوارک‌ـ‌گلوئون رایجشکل امروز سایت با کشیده
- QGP رایجکوته‌نوشت لاتین
