دانشنامهکهکشانها و کیهانمفهوم
جهان Universe
جهان یا کیهان مجموعهٔ همهٔ فضا، زمان، ماده و انرژی است؛ حدود ۱۳٫۸ میلیارد سال سن دارد، در حال انبساط است و شامل میلیاردها کهکشان میشود.
نامهای دیگر: کیهان، گیتی، جهان هستی، جهان (کیهان)

جهان همهچیز را در بر میگیرد: ستارهها، سیارهها، کهکشانها، فضای میان آنها و حتی قوانین فیزیکیای که بر آنها حاکماند. واژهٔ فارسی «کیهان» و «جهان» هر دو برای آن به کار میروند. دانشمندان از راه رصد و نظریه، تصویری از آغاز، ساختار و آیندهٔ جهان ساختهاند، هرچند پرسشهای بزرگی هنوز بیپاسخ است.
جهان از چه چیزی ساخته شده است؟
مادهٔ معمولی که ستارهها و ما را میسازد، تنها حدود ۵ درصد جهان است. حدود ۲۷ درصد مادهٔ تاریک است که با گرانش اثر میگذارد ولی نور نمیتابد، و حدود ۶۸ درصد انرژی تاریک که ظاهراً انبساط جهان را شتاب میدهد. این اعداد از اندازهگیریهای تابش زمینهٔ کیهانی به دست آمدهاند و همچنان دقیقتر میشوند.
جهان چگونه آغاز شد و چقدر سن دارد؟
بر پایهٔ مهبانگ، جهان حدود ۱۳٫۸ میلیارد سال پیش از حالتی بسیار داغ و چگال آغاز شد و از آن زمان منبسط میشود. چند صد میلیون سال بعد نخستین ستارهها شعلهور شدند و کهکشانها شکل گرفتند. توضیح مفصلتر در سن جهان و گاهشمار جهان آمده است.
جهان چقدر بزرگ است؟
دربارهٔ اندازهٔ جهان باید میان «جهان قابل مشاهده» و کل جهان فرق گذاشت. جهان قابل مشاهده کرهای با شعاع حدود ۴۶ میلیارد سال نوری است و شامل دستکم صدها میلیارد کهکشان است (برخی برآوردها تا حدود دو تریلیون). خود جهان احتمالاً بسیار بزرگتر است و شاید نامتناهی باشد. ممکن است جهانهای دیگری هم باشند، فرضی که با عنوان چندجهانی بررسی میشود، اما شاهد مستقیمی برای آن نیست.
جهان به کجا میرود؟
با شتاب گرفتن انبساط، کهکشانهای دور از ما دورتر میشوند و در آیندهای دور از دید ما خارج خواهند شد. سرنوشت نهایی، که سرنوشت نهایی جهان توضیح میدهد، به ماهیت انرژی تاریک وابسته است.
پرسشهای رایج
جهان چند سال سن دارد؟
حدود ۱۳٫۸ میلیارد سال، بر پایهٔ سنجش تابش زمینهٔ کیهانی و رصد کهکشانها.
جهان از چه ساخته شده است؟
حدود ۵ درصد مادهٔ معمولی، ۲۷ درصد مادهٔ تاریک و ۶۸ درصد انرژی تاریک. ماهیت دو جزء اخیر هنوز ناشناخته است.
آیا جهان بینهایت است؟
نمیدانیم. جهان قابل مشاهده محدود است، ولی کل جهان ممکن است بیکران یا بسیار بزرگتر باشد.
جهان به چه چیزی منبسط میشود؟
جهان به چیزی «بیرون از خودش» منبسط نمیشود. انبساط یعنی فاصلهٔ میان کهکشانها زیاد میشود، نه اینکه جهان درون فضای دیگری بزرگ شود.
منابع
- Overview of Our Universe · NASA
آخرین بازبینی:
فکت علمی
دانستنیها
- ۱ مهر ۱۴۰۵کوازار، فانوس کیهانکوازار هستهٔ فوقالعاده درخشان یک کهکشان است. نورش از گاز داغ قرصی میآید که گرد سیاهچالهٔ کلانجرم مرکز کهکشان میچرخد و هنگام فرو ریختن روی آن گرم میشود و انرژی تابش میکند. درخشانترین کوازارها هزاران برابر یک کهکش…
- ۲۹ بهمن ۱۴۰۴تابش زمینهٔ کیهانی؛ عکس کودکی جهانتابش زمینهٔ ریزموج کیهانی نوری باستانی است که هنگام شفاف شدن جهان، پس از ترکیب پروتونها و الکترونها به اتمهای خنثی، آزاد شد و تقریباً یکنواخت از همه سو به ما میرسد.
- ۹ دی ۱۴۰۴دمای زمینهٔ جهانفضای تهی میان کهکشانها حدود ۲٫۷ کلوین دما دارد، یعنی حدود منفی ۲۷۰ درجهٔ سانتیگراد، که از تابش زمینهٔ ریزموج کیهانی میآید.
- ۹ مهر ۱۴۰۴چندجهانی؛ ایدهٔ فیزیکدانانچندجهانی مجموعهای فرضی از همهٔ جهانهاست و فیزیکدانانی مانند مکس تگمارک از آن دفاع میکنند. تاکنون شواهد آماری معناداری برای آن یافت نشده و بیشتر یک فرضیهٔ نظری است.
- ۳۰ شهریور ۱۴۰۴تورم کیهانیبر پایهٔ نظریهٔ تورم کیهانی، جهان در دورانی بسیار نخستین بهصورت نمایی منبسط شد: فاصلهها هر ۱۰ به توان منفی ۳۷ ثانیه دو برابر میشدند و این انبساط دستکم ۱۰ به توان منفی ۳۵ ثانیه طول کشید، هرچند مدت کامل آن معلوم نیست.
- ۹ شهریور ۱۴۰۴مرگ گرمایی جهانمرگ گرمایی جهان فرضیهای علمی دربارهٔ سرانجام جهان است: جهان به حالتی با بیشینهٔ بینظمی (آنتروپی) میرسد که دیگر انرژی آزاد ترمودینامیکی در آن نمیماند. این حالت دمای مطلق خاصی نمیخواهد؛ فقط یعنی اختلاف دما دیگر برای …
- ۴ مرداد ۱۴۰۴چندجهانیچندجهانی مجموعهای فرضی از همهٔ جهانهاست؛ برخی فیزیکدانان آن را بیشتر نظریهای فلسفی میدانند تا فرضیهای علمی، چون با مشاهده رد یا اثبات نمیشود.
- ۳ خرداد ۱۴۰۴تپاخترها، ساعتهای کیهانیتپاخترها ستارههای نوترونی چرخان و بسیار مغناطیدهاند که فاصلهٔ پالسهایشان بسیار دقیق است؛ در ۱۹۸۳ نوعی از آنها یافت شد که در نگهداشتن زمان از ساعتهای اتمی آن زمان دقیقتر بود.
- ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۴آغاز جهانبنا بر دادههای پلانک، سن جهان ۱۳٫۸ میلیارد سال است؛ مهبانگ نظریهای است که شرح میدهد جهان از حالتی نخستین با چگالی و دمای بسیار بالا چطور منبسط شد.
- ۳۰ بهمن ۱۴۰۳هابل و تاریخ جهانهابل از فراز جو زمین تصویرهایی بسیار دقیق از فضای ژرف میگیرد و رصدهایش به پیشرفتهای بزرگی در اخترفیزیک انجامیده؛ از جمله اندازهگیری آهنگ انبساط جهان.
- ۲۳ بهمن ۱۴۰۳هابل و جهان دورتلسکوپ فضایی هابل کهکشان GN-z11 را یافت؛ آن را چنان میبینیم که ۱۳٫۴ میلیارد سال پیش بود، تنها ۴۰۰ میلیون سال پس از مهبانگ.
- ۴ آذر ۱۴۰۳غبار کیهانی روی زمینبنا بر برآوردها، هر سال هزاران تن غبار کیهانی به سطح زمین میرسد.
اخبار نجوم
در خبرها
- ۳۰ آبانآلما سیاهچالهای را در دوران جوانی کیهان وزن کرد
- ۲۵ آبانشواهد سیاهچالهٔ نامتعارف در کیهان آغازین زیر سؤال رفت
- ۲۵ آباناقلیدس ۱۵٬۰۰۰ نامزد تازهٔ «ذرهبین کیهانی» آشکار کرد
- ۲۴ آبانجهانی یخی شاید ششمین سیارهٔ کوتولهٔ رسمی منظومه شود
- ۲۱ آبانلومینا روشنشدن کیهان را در رایانه بازسازی کرد
- ۲۰ آبانقدیمیترین جفت اختروش فشرده، معمایی از سپیدهدم کیهان
- ۱۷ آبانمدل کیهانی بدون ماده و انرژی تاریک از چند آزمون گذشت
- ۱۴ آبانهیدروژن کیهانی، راهنمای نقشهبرداری بزرگمقیاس عالم
- ۱۲ آباناستقامت رکورد مسافت پیمودهشده روی جهانی دیگر را شکست
- ۱۰ آبانپایان عصر تاریک کیهانی؛ نقش اَبَرنواخترها زیر سؤال است
- ۵ آباناختروشی غبارآلود در کمتر از یک میلیاردسالگی کیهان
- ۳۰ مهرنتایجی غیرمنتظره دربارهٔ گذار مهم کیهان آغازین
تصویر روز ناسا
در تصویرهای روز
مادهٔ تاریک در جهانی شبیهسازیشده۳ آبان ۱۴۰۵
ماهیگیری در یخ برای شکار نوترینوهای کیهانی۱۹ مهر ۱۴۰۵
NGC 300: گوهری کیهانی از ستارهها و ابرهای گاز۲۵ تیر ۱۴۰۵
درخشش قرمز سحابی خفاش کیهانی۱۸ تیر ۱۴۰۵
یک سحابی سیارهای با باکیبالهای کیهانی۱۴ خرداد ۱۴۰۵
ساختار بزرگ مقیاس جهان۳ اردیبهشت ۱۴۰۵
راز: نقطههای قرمز کوچولو در اوایل جهان۳ دی ۱۴۰۴
جهان قابل مشاهده۲ آذر ۱۴۰۴
NGC 253: جهان جزیرهای غبارآلود۱۵ آبان ۱۴۰۴
بین سیلا و کاریبدیس: یک کشف دوگانه کیهانی۱۹ خرداد ۱۴۰۴
یک گل کیهانی: NGC 2237 در تکشاخ۲۶ بهمن ۱۴۰۳
لاته کیهانی: رنگ متوسط جهان۱۱ آذر ۱۴۰۳
در چنین روزی
در تاریخ علم
- ۱۹۳۴ویلم دو سیتر (Willem de Sitter)، اخترشناس و ریاضیدان شناختهشده برای مدل کیهانشناختی دو سیتر، درگذشت.
- ۱۸۹۷پاتریک بلکت (Patrick Blackett)، پژوهشگر پرتوهای کیهانی و کاربرد اتاقک ابر، به دنیا آمد.
- ۱۹۷۰چرخهایی روی خاک جهانی دیگر
- ۲۰۰۳جهانی دورتر از قلمرو نپتون
- ۲۰۲۰ماساتوشی کوشیبا (Masatoshi Koshiba)، برندهٔ نوبل فیزیک برای آشکارسازی نوترینوهای کیهانی، درگذشت.
- ۱۹۳۴دانشمندی که کیهان را به خانهها آورد
- ۱۹۱۹هرمان بوندی (Hermann Bondi)، از پیشنهاددهندگان مدل حالت پایای کیهان، متولد شد؛ مدلی که بعدها شواهد رصدی آن را کنار زدند.
- ۱۹۵۱زادروز کارلوس فرنک (Carlos Frenk)، کیهانشناس پژوهشگر شکلگیری کهکشانها، مادهٔ تاریک و شبیهسازی کیهان است.
- ۱۹۷۵نخستین تصویر از سطح جهانی دیگر
- ۱۸۸۴نمایندگان کشورها در کنفرانسی بینالمللی، نصفالنهار گرینویچ را بهعنوان نصفالنهار مبدأ جهان برگزیدند.
- ۱۹۵۷رادیوتلسکوپ جودرل بنک آغاز به کار کرد؛ ابزاری برای مطالعهٔ جهان از راه امواج رادیویی.
در همان خبرها
مدخلهایی که با جهان در یک خبر آمدهاند.
پیوند به اینجا
مدخلهایی که در متنشان از جهان گفتهاند.







