دانشنامهجرم آسمانی
سنگواره Fossil
سنگواره بقایا یا ردپای جانداران پیشین است که در سنگ‌ها حفظ شده و دستکم از حدود ده هزار سال پیش بر جا مانده؛ سنگوارهها بهترین سندهای تاریخ حیات روی زمین‌اند.
نام‌های دیگر: فسیل
سنگواره (فسیل) هر نشانهٔ بر جامانده از جانداری است که پیش از دوران تاریخی زندگی می‌کرده: استخوان، صدف، برگ، قالب، رد پا یا حتی فضولات. دانشمندی که سنگوارهها را مطالعه می‌کند دیرینه‌شناس نام دارد. بیشتر سنگوارهها در سنگهای رسوبی یافت میشوند.
سنگواره چگونه ساخته میشود؟
بیشتر جانداران پس از مرگ کاملاً از بین می‌روند. سنگواره شدن نیازمند شرایط خاصی است: جاندار باید بهسرعت زیر رسوب مدفون شود تا خورده یا پوسیده نشود. بعد، مواد معدنی محلول در آب زیرزمینی به‌تدریج جای مواد آلی را میگیرند یا منفذهای استخوان را پر می‌کنند. این فرایند «کانی‌شدگی» نام دارد و معمولاً هزاران تا میلیونها سال طول می‌کشد.
انواع سنگواره
- سنگوارهٔ بدنی: استخوان، دندان، صدف و چوب سنگ‌شده.
- قالب و مولد: حفره‌ای به شکل جاندار در سنگ، یا پرشدگی همان حفره.
- ردپا و سنگوارهٔ رفتاری: رد پا، لانه و فضولات سنگ‌شده.
- کهربا: صمغ درختی که حشره‌ها در آن گیر افتاده و بی‌تغییر ماندند.
- یخ‌زده: ماموت‌های یخ‌زدهٔ سیبری که با گوشت و پوست یافت شده‌اند.
سنگوارهها چه چیزی می‌گویند؟
سنگوارهها نشان می‌دهند چه جانورانی در چه دورانی زندگی می‌کردند. با آنها میتوان دایناسورها، تریلوبیت‌ها و نخستی‌های اولیه را بازسازی کرد و فهمید انقراض‌های دسته‌جمعی چه زمانی رخ دادند. لایه‌هایی که سنگواره‌های مشخصی دارند، برای تعیین سن نسبی سنگ‌ها و ساختن مقیاس زمان زمین‌شناسی به کار رفته‌اند. قدیمی‌ترین سنگواره‌های پذیرفته‌شده، آثار باکتری‌های ساده، به حدود سه و نیم میلیارد سال پیش برمی‌گردند.
سنگواره چگونه تاریخ‌گذاری میشود؟
دیرینه‌شناسان از رادیواکتیویته در سنگهای آتشفشانی نزدیک سنگواره استفاده می‌کنند: نسبت یک ایزوتوپ پرتوزا به فراورده‌اش سن را مشخص می‌کند. برای نمونه‌های جوان‌تر از حدود پنجاه هزار سال، سنجش کربن ۱۴ به کار می‌رود.
نمونه‌ها در ایران و جهان
ایران سنگواره‌های ارزشمندی از جمله صدف‌ها در رشته‌کوه‌های زاگرس و البرز و بقایای پستانداران در دشت‌های شمال غرب دارد. برجسته‌ترین مجموعه‌ها در جهان شامل برگس شیل در کانادا و ردپاهای دایناسور در چین و آمریکاست.
پرسش‌های رایج
### سنگواره چگونه پدید میآید؟
جاندار پس از مرگ بهسرعت زیر رسوب دفن میشود و طی هزاران تا میلیونها سال، مواد معدنی جای مواد آلی را میگیرند و بقایای آن به سنگ تبدیل میشود.
### چرا همهٔ جانداران سنگواره نمیشوند؟
چون بیشتر آنها پس از مرگ خورده یا پوسیده میشوند. فقط جانداری که بهسرعت دفن شود، و بیشتر اندامهای سخت مانند صدف و استخوان، فرصت سنگواره شدن دارد.
### سنگواره چقدر باید قدیمی باشد؟
تعریف دقیقی نیست، اما معمولاً بقایایی را سنگواره مینامند که دستکم حدود ده هزار سال، یعنی پیش از پایان عصر یخبندان آخر، قدمت داشته باشند.
### سنگوارهها را کجا میتوان یافت؟
بیشتر در سنگهای رسوبی مانند شیل، سنگآهک و ماسهسنگ، بهویژه در رخنمونهای رودخانهها، دیوارههای دره و معادن.