رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهفیزیک و شیمیمفهوم

سرعت نور Speed of light

سرعت نور در خلأ ثابتی با نماد c است که مقدارش در دستگاه بین‌المللی یکاها دقیقاً ۲۹۹٬۷۹۲٬۴۵۸ متر بر ثانیه تعریف شده و مبنای تعریف متر است.

طرح آموزشی آزمایش سنجش سرعت نور با آینه
Arne Rosenfeldt / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

مشخصات

سرعت در خلأ۲۹۹٬۷۹۲٬۴۵۸ متر بر ثانیه، دقیق در SI

از ویکی‌داده (CC0).

به‌طور خلاصه

سرعت نور در خلأ حدود ۳۰۰ هزار کیلومتر بر ثانیه است؛ مقدار دقیق آن در تعریف یکاها ثابت نگه داشته می‌شود. ثابت بودن این عدد به معنی بی‌خطا بودن آزمایش‌ها نیست. نور در محیط مادی رفتاری متفاوت دارد و باید مشخص کرد از کدام سرعت موج حرف می‌زنیم. در نسبیت، این ثابت به ساختار زمان، فاصله و انتقال اثر مربوط است.

پیام را می‌فرستید و انتظار دارید همان لحظه به مقصد برسد. حتی اگر دستگاه‌ها و شبکه هیچ تأخیری نداشتند، فاصله هنوز هزینه‌ای زمانی می‌گرفت: خبر باید راهی را طی کند. سرعت نور این محدودیت را از یک گرفتاری فنی به بخشی از توصیف طبیعت تبدیل می‌کند. کابل بهتر می‌تواند صف انتظار را کوتاه کند، اما فاصله را حذف نمی‌کند.

عدد دقیق چه چیزی را بیان می‌کند؟

عدد ۲۹۹٬۷۹۲٬۴۵۸ متر بر ثانیه مقدار سرعت نور در خلأ است، نه سرعتی برای هر نوع انتشار نور در هر محیط. برای تصور مقیاس، آن را حدود ۳۰۰ هزار کیلومتر بر ثانیه می‌گوییم. عبارت «حدود» در این بیان ضروری است؛ عدد گرد شده برای مقایسه مناسب است و جای مقدار تعریف‌شده را در محاسبهٔ دقیق نمی‌گیرد.

سرعت نسبت فاصلهٔ طی‌شده به زمان سفر است. اگر مسیر را بلندتر کنیم، رسیدن نور هم زمان بیشتری می‌برد. برای مسیر فرضی ۳۰۰ هزار کیلومتری در خلأ، زمان سفر تقریباً یک ثانیه است. این یک مثال محاسباتی است، نه اندازه‌گیری فاصلهٔ جرم خاصی در آسمان. برای جرم واقعی باید فاصلهٔ معتبر همان جرم را هم داشته باشیم.

چگونه سرعت، متر را تعریف می‌کند؟

در دستگاه بین‌المللی یکاها، مقدار c ثابت انتخاب شده و متر از آن همراه با تعریف ثانیه به دست می‌آید. در بیان عملی تعریف، متر به طول مسیری مربوط است که نور در خلأ طی کسری مشخص از ثانیه می‌پیماید. بنابراین امروزه این عدد را با اندازه‌گیری یک میله و یک ساعت مستقل تعیین نمی‌کنیم تا هر بار رقم تازه‌ای برایش پیدا شود.

این انتخاب به معنای از بین رفتن اندازه‌گیری نیست. آزمایشگاه باید تعریف را با ساعت، منبع نور و ابزار واقعی محقق کند؛ هر ابزار عدم قطعیت دارد. دقت یک اندازه‌گیری طول به کیفیت همین تحقق وابسته است. عدد ثابت در تعریف و نتیجهٔ محدود یک آزمایش دو جای متفاوت از کارند؛ یکی زبان مشترک را تعیین می‌کند و دیگری با آن زبان جهان را می‌سنجد.

در سال ۱۹۸۳ تعریف متر به مسیر نور در زمان مشخص پیوند خورد. بازنگری سال ۲۰۱۸ بیان تعریف را با تأکید بر ثابت‌های تعریف‌کننده تنظیم کرد. این تاریخ‌ها دربارهٔ قرارداد یکاها هستند، نه تاریخ نخستین فهم محدود بودن سرعت نور. شناخت پدیده مدت‌ها پیش از انتخاب تعریف کنونی آغاز شده بود.

پیش از تعریف امروزی چگونه نور را سنجیدند؟

سنجش سرعت نور به مقایسهٔ فاصله و تأخیر نیاز داشت و با یک مشاهدهٔ ساده تمام نشد. تاریخ‌نگاری مؤسسهٔ ملی استانداردها و فناوری آمریکا از روش‌های نجومی و سپس روش‌های زمینی سخن می‌گوید. مشاهدهٔ زمان‌بندی رویدادهای نجومی امکان داد معلوم شود انتشار نور آنی نیست؛ آزمایش‌های زمینی بعداً راه‌های دیگری برای بررسی زمان سفر فراهم کردند.

رومر نام مهمی در این تاریخ است، اما نباید گفت او عدد دقیق امروزی را اندازه گرفت. هر روش به داده‌ها، فاصله‌های در دسترس و ابزار زمان خودش وابسته بود. پیشرفت لیزرها و سنجش فرکانس در رسیدن به تعریف عملی بسیار دقیق طول نقش داشت. نوشتن یک «کاشف» برای این ثابت، زنجیرهٔ اندازه‌گیری و تحول تعریف را بیش از حد کوتاه می‌کند.

طرح آموزشی آزمایش سنجش سرعت نور با آینه
طرح آموزشی آزمایش سنجش سرعت نور با آینه Arne Rosenfeldt / Wikimedia Commons · Public domain

این شکل به روش آزمایشگاهی سنجش سرعت نور مربوط است؛ تصویر فوتون یا نمایش مستقیم حرکت آن نیست. مسیر و ابزار برای تبدیل تأخیر بسیار کوچک به کمیتی قابل‌اندازه‌گیری به کار می‌روند.

ثابت بودن برای کدام ناظر معنا دارد؟

در نسبیت خاص، ناظران لخت برای سرعت نور در خلأ مقدار یکسانی به دست می‌آورند. ناظر لخت ناظری است که در چارچوب مورد بحث شتاب ندارد. این قید و قید خلأ بخش اصلی گزاره‌اند؛ حذفشان جمله‌ای ساده‌تر اما مبهم می‌سازد. حرکت نسبی ناظران به شیوهٔ معمول جمع و تفریق سرعت، مقدار c را برای نور عوض نمی‌کند.

در نسبیت عام، گزارهٔ سرعت نور را باید برای اندازه‌گیری محلی بیان کرد. عددی که از مختصات یک توصیف گسترده به دست می‌آید الزاماً همان سرعت سنجیده‌شده کنار آزمایش نیست. همچنین از یک سرعت ظاهری روی تصویر یا توصیف دور شدن اجرام، نمی‌توان بی‌بررسی نتیجه گرفت اطلاعات از حد محلی عبور کرده است.

چرا نور در آب و شیشه کندتر پیش می‌رود؟

انتشار نور در ماده به پاسخ الکتریکی ماده به موج وابسته است و با انتشار در خلأ تفاوت دارد. بیان سادهٔ «نور در شیشه کندتر است» برای بسیاری از موقعیت‌های معمول مفید است. اما توضیح آن با تصویر فوتون‌هایی که پی‌درپی می‌ایستند و دوباره با شتاب راه می‌افتند، جای توصیف درست برهم‌کنش موج و محیط را نمی‌گیرد.

برای توضیح دقیق‌تر باید پرسید چه چیزی را دنبال می‌کنیم: پیش رفتن قله‌های موج، حرکت یک بستهٔ موج یا انتقال انرژی. این‌ها به‌ترتیب به مفهوم سرعت فاز، سرعت گروه و سرعت انرژی نزدیک‌اند و همیشه یک عدد مشترک نیستند. پژوهش دربارهٔ حد سرعت انرژی نیز فرض‌هایی مانند نوع محیط و رفتار پاسخ آن دارد؛ یک عنوان خبری دربارهٔ «نور فوق سریع» همهٔ این تمایزها را کنار نمی‌زند.

فاصلهٔ نوری چگونه به زمان سفر وصل می‌شود؟

زمان سفر در مسیر ساده از تقسیم فاصله بر سرعت به دست می‌آید. سال نوری واحد فاصله است: نام آن می‌گوید نور در یک سال چه مسافتی را در خلأ می‌پیماید. بنابراین پرسش «چند سال نوری طول می‌کشد؟» دو نوع کمیت را مخلوط می‌کند؛ برای مدت باید از سال یا ثانیه استفاده کرد.

برای تمرین، دو مسیر فرضی با طول‌های ۳۰۰ هزار و ۶۰۰ هزار کیلومتر را مقایسه کنید. با تقریب سرعت نور در خلأ، زمان‌ها حدود یک و دو ثانیه‌اند. اگر مسئله دربارهٔ پیام رفت‌وبرگشت باشد، مسیر بازگشت هم باید حساب شود. در یک شبکهٔ واقعی، تأخیر ابزار و پردازش هم اضافه می‌شود؛ فرمول سفر نور همهٔ تأخیر اتصال را توضیح نمی‌دهد.

پرسش‌های رایج

  1. آیا ممکن است رقم‌های دقیق سرعت نور در آینده عوض شوند؟

    سرعت نور در خلأ در دستگاه بین‌المللی یکاها مقدار تعریف‌شدهٔ دقیقی دارد. بهتر شدن آزمایش‌ها معمولاً عدم قطعیت تحقق یکا و اندازه‌گیری‌های مرتبط را کم می‌کند، نه اینکه رقم تازه‌ای به این مقدار تعریف‌شده اضافه کند. باید میان قرارداد یکا، آزمون نظریهٔ فیزیکی و نتیجهٔ یک آزمایش طول یا زمان تفاوت گذاشت.

  2. آیا عدد دقیق یعنی هر آزمایش بدون خطا انجام می‌شود؟

    دقیق بودن مقدار تعریف‌شدهٔ سرعت نور در خلأ به معنی بی‌خطا بودن آزمایش نیست. ابزار واقعی برای ساختن ساعت، سنجش فرکانس و تعیین طول عدم قطعیت دارد. ثابت c مرجع مشترک یکاهاست؛ کیفیت اجرای آزمایش تعیین می‌کند یک فاصلهٔ واقعی با چه عدم قطعیتی اندازه‌گیری شود و نتیجه چگونه گزارش شود.

  3. آیا رومر همان عدد ۲۹۹٬۷۹۲٬۴۵۸ را به دست آورد؟

    رومر در تاریخ شناخت محدود بودن سرعت نور نقش مهمی داشت، اما عدد دقیق تعریف‌شدهٔ امروزی نتیجهٔ مستقیم اندازه‌گیری او نیست. روش‌های نجومی و آزمایش‌های زمینی در دوره‌های مختلف به شناخت و سنجش این کمیت کمک کردند. تعریف کنونی متر مرحله‌ای جدا در تاریخ یکاهاست و نباید با نخستین شواهد تأخیر نور یکی شود.

  4. آیا سرعت نور در شیشه با خلأ برابر است؟

    سرعت انتشار نور در شیشه را نباید بی‌قید برابر سرعت نور در خلأ گرفت. پاسخ ماده به موج، انتشار را تغییر می‌دهد و در توضیح دقیق باید سرعت فاز، گروه یا انرژی مشخص شود. مقدار ثابت c به خلأ مربوط است؛ تفاوت سرعت انتشار در ماده به معنی تغییر مقدار تعریف‌شدهٔ این ثابت نیست.

  5. آیا سال نوری واحد زمان است؟

    سال نوری واحد فاصله است و از مسافت طی‌شدهٔ نور در خلأ طی یک سال می‌آید. وجود واژهٔ سال در نام آن نباید با مدت سفر اشتباه شود. برای یافتن زمان سفر باید فاصله را بر سرعت تقسیم کرد و برای مسیرهای پیچیده، شرایط انتشار و مسیر واقعی را هم در نظر گرفت.

  6. آیا حرکت منبع نور سرعت آن را برای ما بیشتر می‌کند؟

    در نسبیت خاص، ناظران لخت برای نور در خلأ همان مقدار c را می‌سنجند، حتی اگر منبع نسبت به آن‌ها حرکت کند. این نتیجه همراه با روابط نسبیتی زمان و فاصله معنا دارد. نمی‌توان سرعت منبع را با قاعدهٔ سادهٔ روزمره به سرعت نور اضافه کرد و نتیجه را سرعت انتقال نور دانست.

منابع

  1. BIPM · BIPM
  2. BIPM · BIPM
  3. NIST · NIST
  4. NIST · NIST
  5. Max Planck/Einstein Online · Max Planck/Einstein Online
  6. Welters et al. · Welters et al.

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از سرعت نور گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین