سمت و ارتفاع Horizontal coordinate system

وقتی می‌گوییم «ماه ۳۰ درجه بالای افق جنوب‌شرقی است»، در واقع از دستگاه مختصات افقی یا سمت و ارتفاع (Alt-Az) استفاده می‌کنیم. این ساده‌ترین دستگاه برای رصدگر است، زیرا فقط به خود افق و جهت‌ها نیاز دارد.

ارتفاع و سمت چیست؟

دو مختصه این‌هاست:

• ارتفاع: زاویهٔ جرم از افق تا بالاسر، از ۰ تا ۹۰ درجه. جرم روی افق ارتفاع صفر و جرم در سمت‌الرأس ارتفاع ۹۰ درجه دارد.
• سمت: زاویهٔ افقی از شمال، در جهت عقربه‌های ساعت. شمال ۰ درجه، شرق ۹۰ درجه، جنوب ۱۸۰ درجه و غرب ۲۷۰ درجه است. (در برخی منابع مبدأ جنوب است.)

چرا مختصات افقی تغییر می‌کند؟

چون زمین می‌چرخد، ارتفاع و سمت هر ستاره در طول شب مدام عوض می‌شود. این مختصات برای هر نقطهٔ زمین هم فرق دارد: ستاره‌ای که از تهران بالای سر است از جای دیگر پایین‌تر دیده می‌شود. به همین دلیل در فهرست‌ها از مختصات ثابت بعد و میل استفاده می‌کنند و برنامه‌های نقشهٔ آسمان آن‌ها را برای مکان و زمان شما به ارتفاع و سمت تبدیل می‌کنند.

کاربرد در تلسکوپ

پایهٔ سمت و ارتفاع، مثل پایهٔ دابسونی، تلسکوپ را در دو جهت بالا–پایین و چپ–راست می‌گرداند. ساده و ارزان است، ولی برای عکاسی نوردهی طولانی مناسب نیست، چون ستاره در طول زمان می‌چرخد و باید هر دو محور هم‌زمان حرکت کنند. پایه‌های رایانه‌ای (گوتو) با حرکت هم‌زمان هر دو محور ستاره را دنبال می‌کنند، ولی «دوران میدان» در نوردهی طولانی می‌ماند. جزئیات در بحث پایهٔ استوایی آمده است.

کاربردهای روزمره

• پیداکردن قبله و جهت‌ها
• تعیین مسیر ماهواره‌ها و ایستگاه فضایی از جایی مشخص
• محاسبهٔ ارتفاع خورشید برای انرژی خورشیدی

پرسش‌های رایج

### مختصات سمت و ارتفاع چیست؟
دستگاهی است که جای هر جرم را در آسمان با ارتفاع (زاویه از افق) و سمت (زاویه از شمال) مشخص می‌کند.

### ارتفاع ستاره از ۰ تا چند درجه است؟
ارتفاع از ۰ درجه روی افق تا ۹۰ درجه در بالاسر (سمت‌الرأس) است. مقدار منفی یعنی جرم زیر افق است.

### چرا سمت و ارتفاع ثابت نیست؟
چون زمین می‌چرخد و ستاره‌ها نسبت به افق ما جابه‌جا می‌شوند. همچنین مکان رصدگر هم در این مختصات اثر دارد.

### سمت از کدام جهت اندازه‌گیری می‌شود؟
در بیشتر منابع نجومی جدید سمت از شمال و در جهت عقربه‌های ساعت شمرده می‌شود، یعنی شرق ۹۰ و جنوب ۱۸۰ درجه است.