دانشنامهمفهوم
سمتالرأس Zenith
سمتالرأس نقطهای از آسمان است که درست بالای سر رصدگر قرار دارد، با ارتفاع ۹۰ درجه از افق، و در برابر آن نقطهٔ پایین‌پا یا نادیر است.
نام‌های دیگر: زنیت
سمتالرأس (زنیت) بالاترین نقطهٔ آسمان برای هر رصدگر است: راستایی که اگر یک ریسمان شاقول را از زیر پا امتداد دهیم، به سوی آن می‌رود. هر جا ایستاده باشید، سمتالرأس مخصوص همان‌جاست و با جابه‌جایی شما عوض میشود.
سمتالرأس چگونه تعریف میشود؟
سمتالرأس نقطهٔ برخورد راستای عمود بر سطح زمین (در جهت مخالف گرانش) با کرهٔ آسمان است. در دستگاه سمت و ارتفاع ارتفاع این نقطه ۹۰ درجه است. نقطهٔ مقابل آن در زیر پای ما را نادیر می‌نامند. سمتالرأس هر رصدگر درست روی نصف‌النهار او قرار دارد.
چرا سمتالرأس مهم است؟
دو دلیل اصلی دارد:
- نور اجرام نزدیک سمتالرأس کمترین مسیر را در جو طی می‌کند، پس کمترین جذب و تلاطم را دارد. بهترین زمان رصد یک ستاره وقتی است که نزدیک سمتالرأس باشد.
- خورشید فقط در نقاطی بین مدار رأسالسرطان و رأسالجدی می‌تواند در ظهر به سمتالرأس برسد. در تهران خورشید هرگز درست بالای سر نمی‌رسد.
کدام ستارهها از سمتالرأس می‌گذرند؟
ستاره‌ای از سمتالرأس میگذرد که میل آن با عرض جغرافیایی رصدگر برابر باشد. مثلاً شهری با عرض ۳۵ درجه شمالی، ستاره‌هایی با میل ۳۵ درجه شمالی را درست بالای سر می‌بیند. ستارهٔ شباهنگ از ایران بالای سر نمی‌رسد، ولی نسر واقع در صورت فلکی شلیاق در شب‌های تابستان نزدیک سمتالرأس می‌آید.
کاربرد در نجوم و زندگی
- در رصد دقیق از «جرم هوایی» برای اصلاح اثر جو استفاده میشود که در سمتالرأس برابر یک است.
- در مسیریابی ماهواره‌ها، ارتفاع ۹۰ درجه یعنی گذر درست از بالای سر.
- قبله‌یابی سنتی با سایهٔ خورشید در لحظه‌ای که خورشید بالای کعبه است، کاربرد همین مفهوم است.
پرسش‌های رایج
### سمتالرأس چیست؟
سمتالرأس نقطهای از آسمان است که درست بالای سر رصدگر قرار دارد و ارتفاع آن ۹۰ درجه است.
### سمتالرأس با نادیر چه فرقی دارد؟
سمتالرأس نقطهٔ بالای سر و نادیر نقطهٔ درست مقابل آن، زیر پای رصدگر، در آن سوی زمین است.
### آیا خورشید در ایران به سمتالرأس میرسد؟
نه. خورشید فقط میان مدار رأسالسرطان و رأسالجدی، یعنی در عرضهای حدود ۲۳٫۵ درجهٔ شمالی تا جنوبی، به سمتالرأس میرسد و ایران بالاتر از اینهاست.
### چرا ستارهها نزدیک سمتالرأس بهتر دیده میشوند؟
چون نور آنها از لایهٔ نازکتری از جو میگذرد. جذب و پراکندگی کمتر است و تصویر ستاره روشنتر و پایدارتر میشود.