راهنما · ۱۲ مهر ۱۴۰۵
راهنمای صورتهای فلکی و ستارگان درخشان
صورتهای فلکی چیستند، آسمان با چه مختصاتی نشانی‌دهی می‌شود و درخشان‌ترین ستارگان کدام‌اند؟ مسیر آشنایی با نقشهٔ آسمان شب از دب اصغر تا سهیل، از بعد و میل تا آنالما.
صورت فلکی الگوی خیالی است که انسان‌ها از روی ستارگان نزدیک به هم در آسمان ساخته‌اند، و ستارگان آن معمولاً هیچ ارتباط فیزیکی با هم ندارند. این راهنما از همین الگوها شروع میکند، به نشانی‌دهی دقیق آسمان می‌رسد و در پایان به ستارگان درخشانی می‌پردازد که راهنمای شبانهٔ دریانوردان و کاروان‌ها بوده‌اند.
صورت فلکی چیست و چرا هنوز به آن نیاز داریم؟
صورت فلکی ناحیه‌ای از آسمان است که نامی از یک اسطوره، جانور یا ابزار دارد و رصدگر با آن می‌تواند جای هر جرمی را بگوید. امروز اتحادیهٔ بینالمللی نجوم کل آسمان را به ۸۸ ناحیهٔ رسمی تقسیم کرده است، اما فهرست‌های کهن‌تر، از جمله کتاب ستارگان ثابت صوفی و المجسطی بطلمیوس، شالودهٔ نام‌ها را ساخته‌اند. ستاره‌های یک صورت فلکی از ما فاصله‌های بسیار متفاوتی دارند؛ دو ستارهٔ کنار هم ممکن است یکی چند ده و دیگری چند هزار سال نوری دورتر باشد.
آشناترین الگوی نیم‌کرهٔ شمالی دب اکبر است و دم دب اصغر به قطب شمال آسمان اشاره میکند، جایی که دب اصغر با ستارهٔ قطبی‌اش آسمان را نشانی میکند. کمی آن‌سوتر صورت فلکی تنین مثل مار در میان دو دب پیچیده است؛ پنج هزار سال پیش ستارهٔ توابان (ثوبان) در همین صورت نزدیک‌ترین ستاره به قطب بود، چون محور زمین به آهستگی تغییر جهت می‌دهد.
آسمان را چگونه نشانی‌دهی می‌کنیم؟
برای نشانی‌دهی دقیق، نجوم از دو دستگاه اصلی استفاده میکند: یکی وابسته به رصدگر و دیگری وابسته به آسمان. در دستگاه نخست، سمت و ارتفاع موقعیت جرم را با دو زاویه می‌گوید: ارتفاع از افق و سمت از شمال به شرق. این نشانی با تغییر مکان و ساعت دگرگون می‌شود. بالاترین نقطهٔ آسمان بالای سر ما سمت‌الرأس نام دارد و ارتفاعش ۹۰ درجه است. خط خیالی که از شمال به جنوب و از سمت‌الرأس می‌گذرد نصف‌النهار آسمان است؛ هر ستاره‌ای هنگام عبور از آن به بیشترین ارتفاعش می‌رسد.
دستگاه دوم، بعد و میل، مانند طول و عرض جغرافیایی روی آسمان عمل میکند. میل فاصلهٔ زاویه‌ای از استوای سماوی است، یعنی تصویر استوای زمین بر آسمان، و بعد زاویه‌ای است که به ساعت (۰ تا ۲۴) بیان می‌شود. این مختصات با چرخش شبانه‌روزی عوض نمی‌شود و به همین دلیل در فهرست‌ها و نقشه‌های ستاره‌ای به کار می‌رود. برای مطالعهٔ ساختار کهکشان راه شیری، مختصات کهکشانی صفحهٔ کهکشان را مبنا میگیرد و مرکز کهکشان را در جهت صورت فلکی قوس قرار می‌دهد.
ساعت و روز را چگونه به آسمان وصل می‌کنیم؟
زمان نجومی بر چرخش ظاهری خورشید و ستارگان تکیه دارد، اما تاریخهای معمول برای محاسبه مناسب نیستند. روز ژولیانی شمارشی پیوسته از روزها است که از سال ۴۷۱۳ پیش از میلاد آغاز می‌شود و ماه و سال ندارد؛ با آن فاصلهٔ دو رویداد را به سادگی کم میکنند. خود خورشید هم ساعت ساده‌ای نیست: معادلهٔ زمان تفاوت ظهر واقعی با ظهر میانگین را می‌دهد و در طول سال تا حدود ۱۶ دقیقه می‌رسد. اگر هر روز دقیقاً در یک ساعت ثابت از خورشید عکس بگیریم، نقاط به شکل عدد ۸ کشیده‌ای می‌ایستند که آنالما نام دارد و نتیجهٔ مشترک این تفاوت و کجی محور زمین است.
صورتهای فلکی منطقة‌البروج کدام‌اند؟
دوازده صورت فلکی سنتی منطقة‌البروج در امتداد مسیر ظاهری خورشید قرار دارند و به همین سبب اسم‌شان به «برج»های طالعبینی رسیده است. حمل در سنت کهن آغاز بهار است و پس از آن ثور میآید؛ در ثور خوشهٔ پروین و ستارهٔ دبران دیده می‌شود. جوزا را دو ستارهٔ درخشان کستور و پولوکس نشانی میکنند و سرطان کم‌نورترین صورت منطقه است. اسد با شکل شیر خوابیده و ستارهٔ رگولوس در شب‌های بهاری اوج میگیرد، و سنبله بزرگ‌ترین صورت این منطقه است. میزان تنها صورتی است که نامش از یک ابزار، یعنی ترازو، میآید، و پس از آن قوس رو به مرکز کهکشان است. دلو و حوت در آسمان شب‌های پاییز دیده میشوند. پیش‌تر ستارهشناسان باستان خورشید را در این دوازده بخش به‌طور مساوی تقسیم می‌کردند، اما مرز رسمی امروز نابرابر است و خورشید حدود هجده روز از سال را در صورت فلکی حواء می‌گذراند، پس تعداد «برج»ها از نظر نجومی سیزده می‌شود. تفاوت این برداشت علمی با پیش‌گویی را در مدخل تفاوت نجوم و طالعبینی بخوانید.
صورتهای فلکی بزرگ آسمان شب
خارج از منطقه‌البروج الگوهایی هستند که فصل‌ها را برای ما علامت می‌گذارند. شلیاق کوچک است و ستارهٔ نسر واقع را دارد. فرس اعظم با چهارگوش بزرگش نشان پاییز است و آندرومدا را در آسمان راهنمایی میکند. برساوش در پاییز و زمستان ستارهٔ متغیر الگول و خوشهٔ دوگانه را در خود دارد. کلب اکبر میزبان شباهنگ، یعنی روشنترین ستارهٔ شب، است. جنوبی‌تر از همه صلیب جنوبی را داریم، کوچک‌ترین صورت از ۸۸ صورت، که از ایران به‌سختی و فقط در عرض‌های پایین و در افق جنوبی دیده می‌شود.
ستارگان درخشان را چگونه بشناسیم؟
درخشان‌ترین ستارگان را با توجه به همین صورتها پیدا می‌کنیم و برای مقایسهٔ واقعی‌شان از قدر مطلق استفاده می‌کنیم: روشنایی ستاره اگر در فاصلهٔ ۱۰ پارسک قرار می‌گرفت. ستاره‌ای که از زمین پرنورتر دیده می‌شود الزاماً تابناک‌تر نیست و ممکن است فقط نزدیک‌تر باشد.
سهیل دومین ستارهٔ پرنور آسمان است و در ایران از جنوب و در شب‌های زمستان دیده می‌شود. ارکتوروس غول نارنجی در صورت گاوران است و با دنبال کردن قوس دستهٔ دب اکبر پیدا می‌شود. کاپلا در ارابه‌ران در شمال شرق زمستان می‌درخشد و در واقع چند ستارهٔ زرد است. در تابستان «مثلث تابستانی» از آلتایر، دنب و وگا ساخته می‌شود. اسپیکا در سنبله نشانهٔ بهار است، رگولوس قلب شیر در اسد است و تقریباً روی مسیر خورشید قرار دارد. فومالهوت در پاییز تنها ستارهٔ پرنور افق جنوبی است و دور آن قرص غبار دیده شده است. پروسیون از نزدیک‌ترین ستارگان درخشان و همراه شباهنگ است.
چرا برخی ستارگان نورشان تغییر میکند؟
ستارهٔ متغیر ستاره‌ای است که روشنایی‌اش در بازه‌ای کوتاه یا بلند عوض می‌شود. الگول در برساوش نمونهٔ کلاسیک ستارهٔ دوتایی گرفتی است: هر حدود سه روز یک ستاره جلوی دیگری می‌گذرد و نور افت میکند. میرا در صورت فلکی نهنگ از نوع دیگری است؛ خودش می‌تپد و در حدود ۳۳۲ روز از چشم غیرمسلح ناپدید و دوباره دیده می‌شود. میزار و آلکور در دستهٔ دب اکبر آزمون قدیمی بینایی بوده‌اند و میزار از نخستین ستاره‌های دوتایی تلسکوپی است.
اگر تمام این بخش‌ها را کنار هم بگذاریم، نقشهٔ کار روشن می‌شود: ابتدا چند صورت فلکی آشنا را بشناسید، سپس با مختصات جای اجرام را بنویسید، و در پایان بپرسید هر ستارهٔ درخشان چرا آن‌طور که هست دیده می‌شود.
پرسش‌های رایج
### صورت فلکی چند تا است؟
اتحادیهٔ بینالمللی نجوم ۸۸ صورت فلکی رسمی را شناخته است. این صورتها کل آسمان را بدون همپوشانی میپوشانند.
### چرا برجهای طالعبینی با صورتهای فلکی همنام اما همجای نیستند؟
محور چرخش زمین در طول هزاران سال آهسته جهت عوض میکند، بنابراین جای خورشید در تاریخهای معین نسبت به صورتهای فلکی جابهجا شده است. برجهای طالعبینی هنوز به همان تقسیمبندی کهن تکیه دارند.
### بعد و میل چه تفاوتی با سمت و ارتفاع دارند؟
بعد و میل نشانی ثابت ستاره روی کرهٔ آسماناند و با مکان رصدگر تغییر نمیکنند. سمت و ارتفاع نشانی لحظهای نسبت به افق ما هستند و با چرخش آسمان دائم عوض میشوند.
### روشنترین ستاره در آسمان شب کدام است؟
شباهنگ، یعنی ستارهٔ آلفا در صورت کلب اکبر، روشنترین ستارهٔ آسمان شب است. سهیل در جایگاه دوم قرار میگیرد.
### روز ژولیانی به چه کاری میآید؟
روز ژولیانی تاریخ را به یک عدد پیوسته تبدیل میکند تا محاسبهٔ فاصلهٔ زمانی میان رصدها ساده شود. ستارهشناسان برای زمانبندی مشاهدات و پیشبینی گرفتها از آن استفاده میکنند.