حرکت بازگشتی ظاهری Apparent retrograde motion

حرکت بازگشتی ظاهری (Apparent retrograde motion) وقتی رخ می‌دهد که سیاره‌ای در آسمان نسبت به ستارگان زمینه برای چند هفته یا ماه در جهت مخالف معمول جابه‌جا شود. سیاره‌ها بیشتر وقت‌ها از غرب به شرق میان ستارگان پیش می‌روند، اما در این دوره موقتاً به عقب برمی‌گردند و سپس دوباره مسیر معمول را از سر می‌گیرند.

این حرکت واقعی نیست و فقط نتیجهٔ دیدن از یک سیارهٔ متحرک، یعنی زمین، است.

چرا سیاره‌ها به عقب می‌روند؟

دلیل آن ساده است. زمین و سیاره‌های دیگر هر دو دور خورشید می‌گردند، اما با سرعت‌های متفاوت. هر زمان زمین از سیارهٔ بیرونی، مثل مریخ، سبقت می‌گیرد، سیاره در آسمان به عقب می‌رود. مثل وقتی که در بزرگراه از خودرویی کندتر سبقت می‌گیرید و آن خودرو نسبت به منظرهٔ پشت‌سرش به عقب می‌رود. برای سیاره‌های درونی مانند زهره و عطارد نیز وقتی از میان زمین و خورشید می‌گذرند، همین رخ می‌دهد.

سیاره‌های بیرونی معمولاً نزدیک به زمان مقابله (وقتی زمین بین سیاره و خورشید قرار دارد) به عقب می‌روند. برای مریخ، این دوره حدود ۷۰ روز طول می‌کشد و تقریباً هر ۲ سال و ۲ ماه تکرار می‌شود.

نقش تاریخی حرکت بازگشتی

در مدل زمین‌مرکزی، این حرکت توضیح دشواری داشت. بطلمیوس با به‌کار گرفتن «دوایر تدویر» (epicycle)، که پیش از او ستاره‌شناسان یونانی مانند آپولونیوس و هیپارخوس مطرح کرده بودند، آن را توجیه کرد. نیکلاس کوپرنیک نشان داد که مدل خورشیدمرکزی همین را بسیار ساده‌تر و طبیعی‌تر توضیح می‌دهد. بعدها قوانین کپلر توصیف دقیق مدارها را داد.

پرسش‌های رایج

### حرکت بازگشتی ظاهری چیست؟
حرکت بازگشتی ظاهری حرکت موقت یک سیاره در آسمان به سمت غرب است که نسبت به ستارگان رخ می‌دهد و فقط یک توهم دید است.

### آیا سیاره‌ها واقعاً به عقب می‌روند؟
خیر، سیاره‌ها هیچ‌وقت در مدار خود به عقب نمی‌روند. این حرکت از تغییر موضع ما روی زمین در حال گردش به وجود می‌آید.

### چه سیاره‌هایی حرکت بازگشتی دارند؟
همهٔ سیاره‌ها این حرکت را دارند، ولی عطارد حدود سه بار در سال و سیاره‌های دورتر کمتر. بیشتر مردم آن را در مریخ و مشتری دنبال می‌کنند.

### حرکت بازگشتی چگونه به کوپرنیک کمک کرد؟
توضیح ساده و طبیعی آن در مدل خورشیدمرکزی یکی از دلایل اصلی برتری این مدل بر مدل پیچیدهٔ زمین‌مرکزی بود.