دانشنامهمنظومهٔ شمسیمفهوم
منظومهٔ شمسی Solar System
منظومهٔ شمسی مجموعهٔ خورشید و اجرام وابسته به گرانش آن، از هشت سیاره و قمرهایشان تا سیارههای کوتوله، سیارکها و دنبالهدارهاست؛ خانهٔ زمین در کهکشان راه شیری.
نامهای دیگر: منظومه شمسی

اگر از روی پوسترهای مدرسه منظومهٔ شمسی را تصور کنید، خورشید کنار ردیفی از توپهای رنگی است و نپتون هم جایی نزدیک لبهٔ کاغذ جا میشود. اما کاغذ کار مهمی را پنهان کرده: فضای میان این دنیاها. تصویر، برای اینکه اعضا را بشناسید، آنها را کنار هم نشان میدهد؛ برای فهمیدن اندازهٔ واقعی خانهٔ زمین باید پرسش دیگری بپرسید. فاصلهها کجای تصویر رفتهاند و بعد از آخرین سیاره چه چیزی باقی میماند؟
بهطور خلاصه
منظومهٔ شمسی یک ستاره، خورشید، و هشت سیاره دارد؛ قمرها، سیارههای کوتوله و اجرام کوچک هم عضو آناند. عطارد، زهره، زمین و مریخ سیارههای زمینساناند؛ مشتری و زحل غول گازی و اورانوس و نپتون غول یخیاند. منظومه حدود ۴٫۶ میلیارد سال پیش از گاز و غبار ساخته شد. نپتون آخرین سیارهٔ شناختهشده است، اما مرز باد خورشیدی و قلمرو اجرام دوردست خورشید، پایانهای متفاوتی برای نقشه میسازند.
خورشید و هشت سیاره، همهٔ منظومه نیستند
منظومهٔ شمسی شامل خورشید، هشت سیاره و مجموعهای از اعضای کوچکتر است؛ فهرست سیارهها فقط ستون اصلی نقشه را میدهد. ترتیب از نزدیکترین سیاره به خورشید چنین است: عطارد، زهره، زمین، مریخ، مشتری، زحل، اورانوس و نپتون. این ترتیب بر پایهٔ فاصلهٔ مدارها از خورشید است، نه بزرگی سیاره یا روشنایی آن در آسمان شما.
چهار سیارهٔ نخست را سیارههای زمینسان مینامیم؛ دنیاهایی با ساختمان سنگی، هرچند «زمینسان» به معنی شبیه زمین از نظر آبوهوا یا مناسب زندگی بودن نیست. زهره و زمین در یک خانوادهاند، اما همخانواده بودن دو سیاره وعدهٔ شرایط یکسان نمیدهد. این نام دربارهٔ جنس و ساختمان کلی آنهاست.
مشتری و زحل غولهای گازیاند. اورانوس و نپتون را غولهای یخی مینامیم؛ «یخی» در اینجا به دستهای از مواد سازنده مربوط است، نه اینکه سطح آنها یک پیست اسکیت بزرگ باشد. نباید از نام این خانواده نتیجه گرفت که میتوان روی زمینی جامد و یخپوش در آنها قدم زد. در تصویر، همه دایرهاند؛ در ساختمان درونی، یکجور نیستند.
قمرها هم جزو منظومهاند، ولی در فهرست سیارهها شمرده نمیشوند. ماه همراه زمین است و سیارههای دیگر نیز میتوانند خانوادهٔ قمری خود را داشته باشند. در میان اجرام کوچکتر، سیارکها و دنبالهدارها را داریم؛ نام یک مجموعهٔ فضایی را نباید با فهرست بزرگترین اعضایش یکی گرفت. خورشید از مجموع سیارهها بسیار پرجرمتر است و گرانش آن چارچوب اصلی این سامانه را نگه میدارد. با این حال، کوچکتر بودن یک عضو دلیل کمارزش بودن آن برای شناخت گذشتهٔ منظومه نیست.

این مونتاژ خورشید، سیارهها و نمونههایی از اعضای کوچکتر را با مقیاسهای متفاوت کنار هم میگذارد؛ عکس یکباره از منظومه نیست. نمایش یک جرم کوچک در تصویر، بهتنهایی تأیید ردهٔ سیارهٔ کوتوله برای آن نیست.
چرا تصویر ردیف سیارهها مقیاس واقعی نیست؟
تصویر ردیف سیارهها معمولاً فاصلهها را فشرده میکند تا همهٔ اعضا روی صفحه دیده شوند. اگر قرار باشد فاصله و قطر هر جرم را با یک مقیاس رسم کنیم، باید میان خوانا بودن سیارههای کوچک و جا شدن مدارهای دورتر روی کاغذ مصالحه کنیم. پوستر آموزشی اغلب اولی را انتخاب میکند؛ اشکال از آنجا شروع میشود که خواننده پوستر را نقشهٔ فاصله بداند.
برای خواندن چنین تصویری، سه چیز را جدا کنید: اندازهٔ خود جرم، فاصلهٔ آن از خورشید و جای آن در مدار در یک زمان مشخص. بزرگی دایره روی کاغذ ممکن است برای مقایسهٔ قطرها باشد. فاصلهٔ دایرهها شاید فقط برای جا دادن برچسبها تنظیم شده باشد. ردیف مستقیم نیز یک آرایش دائمی نیست که سیارهها در آن منتظر نوبت بمانند؛ مدارها و جای سیارهها را نباید از ترتیب یک مونتاژ نتیجه گرفت.
واحد نجومی در بیان فاصلههای منظومه به کار میآید؛ یکای فاصله است، نه سرعت یا مدت سفر. وقتی فاصلهٔ جرمی از خورشید را میخوانید، هنوز فاصلهٔ آن جرم از زمین را ندارید. زمین هم عضو همین سامانه است و جای آن در مدار در مقایسهٔ فاصلهها دخالت دارد. برای پرسش «الان چقدر از ما دور است؟»، باید زمان را نیز مشخص کرد.
پلوتون حذف نشده؛ ردهاش فرق دارد
پلوتون سیارهٔ کوتوله است، چون به دور خورشید میگردد، تقریباً گرد است و قمر نیست، اما همسایگی مدار خود را پاک نکرده است. در تعریف اتحادیهٔ بینالمللی نجوم، همین شرط مداری آن را از سیاره جدا میکند. تغییر ردهبندی، جرم را از فضا بیرون نمیاندازد؛ پلوتون همچنان عضو منظومه است، ولی در شمار هشت سیاره نمیآید.
در تفاوت سیاره و سیارهٔ کوتوله، وضعیت همسایگی مدار مطرح است. «پاکسازی همسایگی مدار» را نباید به خالی بودن کامل مسیر یا نابود کردن هر جرم کوچک معنا کرد. وجود اجرام کوچک در اطراف یک سیاره، بهتنهایی ردهٔ آن را عوض نمیکند. قرار نیست مداری پیدا کنیم که هیچ ذرهای در آن نباشد؛ اصطلاح به جایگاه و سلطهٔ گرانشی جرم در همسایگی مداری مربوط است.
پلوتون تنها نمونه نیست. سرس در کمربند اصلی سیارکها، میان مدار مریخ و مشتری، قرار دارد. پلوتون، هائومیا، ماکیماکی و اریس نیز در فهرست سیارههای کوتولهٔ نامگذاریشدهٔ صفحهٔ آموزشی ناسا آمدهاند. این فهرست، حکم نمیدهد که طبیعت فقط همین چند عضو را در اختیار دارد؛ نامگذاری و طبقهبندی اجرام شناختهشده با شمار واقعی همهٔ اجرام یکسان نیست.
پس برای پرسش «پلوتون کجاست؟» محل جرم را جستوجو میکنیم؛ برای پرسش «پلوتون چیست؟» ردهبندی را میخوانیم. یکی جای عضو را روشن میکند و دیگری نوع آن را.
منظومه از گاز و غبار ساخته شد
منظومهٔ شمسی حدود ۴٫۶ میلیارد سال پیش از گاز و غبار شکل گرفت؛ خورشید و سیارهها بخشهای متفاوت یک فرایند پیدایشاند. مادهٔ آغازین در یک قرص پیرامون خورشیدِ در حال شکلگیری قرار داشت. تصویر امروز، با سیارههای جدا و مدارهای مشخص، نتیجهٔ آن گذشته است، نه طرحی که از ابتدا با همین اعضای کامل آماده بوده باشد.
این توضیح کمک میکند خورشید را با سیارهای بسیار بزرگ اشتباه نگیریم. خورشید ستاره است و توان خود را از همجوشی هستهای هیدروژن در هسته میگیرد. سیارهها در همان طبقهٔ فیزیکی قرار ندارند. اشتراک در مواد آغازین یا قرار داشتن در یک سامانه، به معنی یکسان بودن سازوکار درونی اعضا نیست.
سن ۴٫۶ میلیارد سال را با «تاریخ تولد یکروزه» اشتباه نگیرید. تشکیل یک سامانه مجموعهای از فرایندهاست و عددی که در معرفی عمومی میخوانیم، تقریبی از قدمت آن میدهد. برای توضیح پیدایش، لازم نیست روایتی قطعی دربارهٔ هر رویداد آغازین بسازیم؛ مثلاً یک عامل مشخص را بدون شاهد، آغازگر قطعی فروپاشی ابر معرفی کنیم. طرح کلی میتواند روشن باشد، در حالی که جزئیات همچنان موضوع پژوهش باشند.
توضیح پیدایش منظومه باید اعضای کوچکتر و دنیاهای دوردست را هم در بر بگیرد. اگر یک مدل فقط خورشید و سیارههای بزرگ را توضیح دهد، بخشی از نقشهٔ واقعی سامانه را جا انداخته است.
پایان منظومه را با کدام مرز میسنجیم؟
پایان منظومهٔ شمسی یک خط واحد نیست؛ پاسخ به این بستگی دارد که آخرین سیاره، مرز باد خورشیدی یا قلمرو اجرام دوردست را جستوجو کنید. نپتون دورترین سیارهٔ پذیرفتهشده است، اما بیرون مدار آن هم اعضای منظومه حضور دارند. آخرین سیاره، آخرین چیز نیست.
کمربند کویپر (Kuiper Belt) ناحیهای از اجرام یخی بیرون مدار نپتون است. وجود اجرام این ناحیه را رصدها نشان میدهند و بعضی از آنها از نزدیک نیز بررسی شدهاند. کمربند را بهتر است یک منطقه در نقشه بدانید، نه دیواری که بعد از عبور از آن تعلق به منظومه تمام میشود.
دورتر، ابر اورت (Oort Cloud) مطرح میشود: جمعیتی پیشنهادی از اجرام یخی با آرایشی تقریباً کروی پیرامون سامانه. شناخت ما از ابر اورت عمدتاً از مدار دنبالهدارها و مدلها میآید؛ عکسی مستقیم از کل این پوسته نداریم. اگر طرحی از ابر اورت میبینید، آن طرح تصویرسازی یک برداشت علمی است. دقت ظاهری خطوط در تصویر، فاصلهٔ لبهٔ ابر را به عددی مشاهدهشده و قطعی تبدیل نمیکند.
مرز دیگری هم داریم که به مواد جاری مربوط است: باد خورشیدی، یعنی جریان ذراتی که از خورشید بیرون میآیند، حبابی به نام هورسپهر (هلیوسفر؛ heliosphere) میسازد. مرز آن با محیط میانستارهای را هلیوپاز مینامیم. عبور از هلیوپاز به معنی ورود به محیط میانستارهای از نظر این مرز است، نه عبور از تمام اجرام وابسته به خورشید.
برای همین، یک عدد ثابت را نمیتوان بدون توضیح بهعنوان «شعاع منظومه» نوشت. مرز باد خورشیدی با لبهٔ پیشنهادی یک جمعیت دوردست فرق دارد؛ مرزهای فیزیکی هم لازم نیست مانند دایرهٔ چاپشده روی نقشه در همهٔ جهتها یکسان باشند. وقتی خبری از خروج یک فضاپیما میخوانید، دنبال نام مرز بگردید. همین یک پرسش جلوی برداشت اشتباه از «خروج از منظومه» را میگیرد.
وویجر و نیوهورایزنز چه چیزی را روشن کردند؟
وویجر و نیوهورایزنز دو پرسش متفاوت را با مشاهدهٔ مستقیم دنبال کردند: مرز محیط پیرامون خورشید کجاست و اجرام دوردست چه شکلیاند؟ وویجر ۱ (Voyager 1) در اوت ۲۰۱۲ وارد فضای میانستارهای شد. این رویداد تاریخی را باید با توضیح مرز هلیوپاز خواند؛ عبور از مرز باد خورشیدی، به معنی پشت سر گذاشتن ابر اورت نیست.
نیوهورایزنز (New Horizons) در ژوئیهٔ ۲۰۱۵ از کنار پلوتون گذشت و در ۱ ژانویهٔ ۲۰۱۹ از کنار آروکوت (Arrokoth) پرواز کرد. این رویدادها به بررسی اعضای دوردست مربوطاند. پلوتون، با وجود قرار گرفتن در ردهٔ سیارهٔ کوتوله، هدفی علمی برای کاوش نزدیک بود؛ عنوان ردهبندی، میزان پرسشهای علمی دربارهٔ یک جرم را تعیین نمیکند.
در خواندن تصویرهای مأموریتها، نوع شاهد را هم ببینید. تصویر نزدیک یک جرم، با مونتاژ همهٔ سیارهها و با طرح مفهومی ابر اورت یک جنس ندارد. اولی دربارهٔ یک هدف واقعی اطلاعات میدهد؛ دومی چند تصویر را برای مقایسه کنار هم میچیند؛ سومی کمک میکند ساختاری را تصور کنیم که نمای کامل آن مستقیماً عکاسی نشده است. کپشن باید این تفاوت را روشن کند.
تاریخ یک دستاورد نیز گزارش وضعیت امروز مأموریت نیست. از اینکه فضاپیمایی در سالی مشخص به هدف رسیده، نمیتوان نتیجه گرفت همهٔ ابزارهای آن اکنون روشناند. برای وضعیت عملیاتی باید گزارش تاریخدار همان مأموریت را خواند؛ نقشهٔ منظومه جای خبر بیتاریخ نمیشود.
خانهٔ ما در راه شیری است؛ زندگی بیرون زمین هنوز پرسش است
منظومهٔ شمسی در کهکشان راه شیری و در شاخهٔ شکارچی قرار دارد؛ خورشید مرکز همهٔ کیهان نیست. «مرکز» بودن خورشید به همین سامانه مربوط است. خود خورشید نیز حرکت میکند و ناسا زمان گردش آن در راه شیری را حدود ۲۳۰ میلیون سال برآورد میکند. این عدد برآورد است، نه یک دورهٔ کاملاً دقیق.
در خانهٔ خودمان نیز نقشه کامل نشده است. زمین تنها محل حیات شناختهشده است. از این جمله نباید نتیجه گرفت نبود حیات در همهٔ دنیاهای دیگر ثابت شده؛ تفاوت میان «هنوز کشف نکردهایم» و «وجود ندارد» برای خواندن خبرهای علمی ضروری است. سرخط پرسشی دربارهٔ امکان حیات، گزارش کشف حیات نیست.
«سیارهٔ نهم» هم نام یک فرضیه است، نه نام عضو تأییدشدهٔ دیگری در فهرست هشت سیاره. تا ۱۳ اکتبر ۲۰۲۶، کشف تأییدشدهای برای آن گزارش نشده است. پس اگر خبر تازهای دیدید، تاریخ، شاهد و نوع ادعا را بررسی کنید: پیشنهاد یک مدل، یافتن نشانه و کشف یک جرم سه گزارش متفاوتاند. عدد نهم در نام فرضیه بهتنهایی به شمار سیارههای پذیرفتهشده اضافه نمیشود.
برای دیدن سیارهها از ایران، زمان و شهر را انتخاب کنید
برای رصد سیارهها از ایران باید جای آنها را برای شهر و زمان خودتان بررسی کنید؛ فهرست هشت سیاره برنامهٔ رصد امشب نیست. یک سیاره ممکن است در نقشهٔ منظومه جای مشخصی داشته باشد، اما در ساعت انتخابی شما زیر افق باشد یا دیدن آن به شرایط مناسبتری نیاز داشته باشد. اطلاعات کلی دربارهٔ مدار، پاسخ زماندار رصد را جایگزین نمیکند.
در نقشهٔ زندهٔ آسمان فلکبین، ابتدا شهر و زمان را انتخاب کنید. بعد ببینید هدف بالای افق است و در کدام سمت قرار میگیرد. زمان ثبتشده را با ساعت برنامهٔ خودتان تطبیق دهید؛ نقشهٔ درست برای ساعت دیگر، ممکن است راهنمای مناسبی برای همین لحظه نباشد. پیش از خروج هم افق واقعی محل را در نظر بگیرید؛ ساختمان روبهرو روی نقشهٔ عمومی آسمان رسم نمیشود.
برای شروع، یک هدف را از نقشه انتخاب کنید و نام، ساعت و سمت آن را یادداشت کنید. پس از بیرون رفتن، اول جهت را پیدا کنید و سپس جای پیشبینیشده را با آسمان مقایسه کنید. اگر چیزی پیدا نکردید، زمان و مکان انتخابی و موانع افق را دوباره بسنجید. قرار نیست از یک مونتاژ اینترنتی حدس بزنیم سیاره کجای آسمان تهران یا شیراز است.
قدم بعدی، حفظ کردن فاصلهٔ همهٔ اعضا نیست. یک سیاره را پیدا کنید و بعد در نقشهٔ منظومه ببینید به کدام خانواده تعلق دارد. این بار تصویر ردیف سیارهها به چیزی وصل شده که خودتان در آسمان بررسی کردهاید.
پرسشهای رایج
منظومهٔ شمسی چند سیاره دارد؟
منظومهٔ شمسی هشت سیارهٔ پذیرفتهشده دارد: عطارد، زهره، زمین، مریخ، مشتری، زحل، اورانوس و نپتون. خورشید ستاره است و در این شمار نمیآید؛ قمرها و سیارههای کوتوله نیز جدا دستهبندی میشوند. پلوتون همچنان عضو منظومهٔ شمسی است، اما سیارهٔ کوتوله نامیده میشود. پس شمار اعضای منظومه بسیار بیشتر از شمار سیارههای آن است.
ترتیب سیارههای منظومهٔ شمسی چیست؟
ترتیب سیارههای منظومهٔ شمسی از نزدیکترین مدار به خورشید عبارت است از عطارد، زهره، زمین، مریخ، مشتری، زحل، اورانوس و نپتون. این ترتیب دربارهٔ فاصلهٔ مدارهاست، نه بزرگی یا روشنایی ظاهری سیارهها. چهار عضو نخست سیارههای زمینساناند؛ مشتری و زحل غول گازی و اورانوس و نپتون غول یخیاند. چیدمان خطی در پوستر، آرایش همیشگی سیارهها در فضا نیست.
چرا پلوتون سیارهٔ کوتوله است؟
پلوتون سیارهٔ کوتولهٔ منظومهٔ شمسی است، چون به دور خورشید میگردد، تقریباً گرد است و قمر نیست، اما همسایگی مدار خود را پاک نکرده است. پاکسازی به سلطهٔ گرانشی در همسایگی مدار مربوط است، نه نبود مطلق اجرام کوچک. پلوتون همچنان عضو منظومه و موضوع رصد و کاوش است؛ تغییر رده، وجود آن را تغییر نمیدهد، ولی در شمار هشت سیاره نمیآید.
منظومهٔ شمسی تا کجا ادامه دارد؟
منظومهٔ شمسی یک مرز یگانه برای همهٔ کاربردها ندارد. نپتون آخرین سیارهٔ پذیرفتهشده است، اما اجرام کمربند کویپر بیرون مدار نپتون قرار دارند و ابر اورت بهعنوان جمعیتی دورتر پیشنهاد میشود. هلیوپاز مرز باد خورشیدی با محیط میانستارهای است. عبور از هلیوپاز، عبور از تمام اجرام وابسته به خورشید نیست؛ بنابراین اندازهٔ منظومه بدون نام بردن از نوع مرز مبهم میماند.
منظومهٔ شمسی چند سال دارد و چگونه ساخته شد؟
منظومهٔ شمسی حدود ۴٫۶ میلیارد سال قدمت دارد و از گاز و غبار شکل گرفت. مادهٔ آغازین خورشید را ساخت و قرص پیرامون خورشیدِ در حال شکلگیری، زمینهٔ پیدایش سیارهها را فراهم کرد. این سن تقریبی، تاریخ یک رویداد یکروزه نیست؛ پیدایش سامانه فرایندی چندمرحلهای است. توان کنونی خورشید از همجوشی هستهای هیدروژن در هستهٔ ستاره تأمین میشود.
آیا سیارهٔ نهم منظومهٔ شمسی کشف شده است؟
تا ۱۳ اکتبر ۲۰۲۶، سیارهٔ نهم منظومهٔ شمسی فرضیهای دربارهٔ جرمی کشفنشده است و کشف تأییدشدهای برای آن گزارش نشده است. فهرست پذیرفتهشده همچنان هشت سیاره دارد. پیشنهاد یک جرم برای توضیح دادهها، با مشاهده و تأیید همان جرم یکسان نیست. برای ارزیابی خبرهای بعدی باید تاریخ و منبع اصلی خبر و نوع شاهد ارائهشده را بررسی کرد.
منظومهٔ شمسی چند قمر دارد؟
منظومهٔ شمسی صدها قمر شناختهشده دارد، اما شمار دقیق قمرها به تاریخ و معیار فهرست بستگی دارد. کشف و تأیید اجرام تازه میتواند فهرستها را تغییر دهد؛ عدد یک پوستر قدیمی را نباید شمار همیشگی دانست. برای پاسخ عددی دقیق، فهرستی تاریخدار با توضیح وضعیت تأیید قمرها لازم است. ماهِ زمین یکی از این قمرهاست و خودش سیاره شمرده نمیشود.
منابع
- Solar System Facts · NASA Science
- About the Planets · NASA Science
- Kuiper Belt · NASA Science
- Oort Cloud · NASA Science · 2025-04-22
- Voyager 1 · NASA Science
- Sun Facts · NASA Science
- IAU 2006 General Assembly: Result of the Resolution Votes · International Astronomical Union
- Hypothetical Planet X · NASA Science · 2025-03-12
- Eclipse Viewing Safety · NASA Science
آخرین بازبینی:
راهنما و مقاله
برای خواندن بیشتر
- راهنمااز کجا میدانیم جهان در حال گسترش است؟خطهای طیفیِ کهکشانها جابهجا دیده میشوند، اما این بهتنهایی تمام پاسخ نیست. شواهد فاصله و انتقال به سرخ را کنار هم بگذاریم و ببینیم چرا حرکت آندرومدا این تصویر را نقض نمیکند.
- راهنماچرا زهره از عطارد داغتر است؟عطارد به خورشید نزدیکتر است، اما زهره سطح داغتری دارد. مسیر ورود و خروج انرژی را دنبال کنیم تا بفهمیم چرا خطکش فاصله برای پیشبینی دمای سیاره کافی نیست.
اخبار نجوم
در خبرها
- ۱۶ آباندو حلقهٔ جدا، سرنخی از سرنوشت سیارههای یک ستارهٔ مرده
- ۱۵ آبانرد مریخلرزه به گسلی زیر بزرگترین درهٔ منظومهٔ شمسی رسید
- ۶ آباندو حلقهٔ جداگانه دور یک ستارهٔ مرده
- ۳ آباننمونههای بنو سرنخی از آمیختگی مواد منظومهٔ شمسی دارند
- ۲۱ مهرپایان زودتر از انتظار برای برخی سیارههای بیرونی؟
- ۱۸ مهرابرهای آبِ متغیر در همسایگی منظومهٔ شمسی
- ۱۰ مهرچرا نمونهٔ بنو به دو سوی منظومهٔ شمسی اشاره میکند
تصویر روز ناسا
در تصویرهای روز
ء WISPIT 2b: سیارهای بیرون از منظومه شمسی، شکافی در دیسک زادگاهش ایجاد میکند۵ شهریور ۱۴۰۴
پارکر: منظومه شمسی از نزدیکی خورشید۱۱ فروردین ۱۴۰۴
پرتره خانوادگی منظومه شمسی۲۳ تیر ۱۴۰۳
المپوس مونس: بزرگترین آتشفشان در منظومه شمسی۱۵ فروردین ۱۴۰۲
بزرگترین سنگ منظومهٔ شمسی ما۱۱ دی ۱۴۰۱
سیارات منظومهٔ شمسی: کجی و چرخش۲۰ شهریور ۱۴۰۱
ردّ سیارههای منظومهٔ شمسی۱۰ تیر ۱۴۰۱
پرتره خانوادگی منظومهٔ شمسی۸ تیر ۱۴۰۱
سیارههای منظومهٔ شمسی۴ تیر ۱۴۰۱
در چنین روزی
در تاریخ علم
در همان خبرها
مدخلهایی که با منظومهٔ شمسی در یک خبر آمدهاند.
پیوند به اینجا
مدخلهایی که در متنشان از منظومهٔ شمسی گفتهاند.







