رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهزمینپدیده

اثر کوریولیس Coriolis force

اثر کوریولیس انحراف ظاهری مسیر حرکت اجسام در چارچوبی چرخان، مانند زمین، است. این اثر باد و جریان‌های دریایی را در نیمکرهٔ شمالی به راست و در نیمکرهٔ جنوبی به چپ می‌کشاند.

نام‌های دیگر: نیروی کوریولیس

اثر کوریولیس
NASA/GSFC, MODIS Rapid Response Team, Jacques Descloitres / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

مشخصات

کاشفگوستاو کوریولیس
زمان کشف۱۸۳۵

از ویکی‌داده (CC0).

اثر کوریولیس (نیروی کوریولیس) پیامد چرخش زمین به دور محور خود است. جسمی که روی سطح یک زمین چرخان حرکت می‌کند، از دید ناظری که روی زمین ایستاده، از مسیر مستقیم منحرف می‌شود. در مثال سادهٔ جسمی آزاد از نیروهای جانبی، مسیر از دید ناظر لخت مستقیم است، اما از دید ناظر چرخان خمیده دیده می‌شود؛ باد واقعی تحت تأثیر نیروهای دیگر هم قرار دارد. این اثر را گاسپار-گوستاو کوریولیس، ریاضی‌دان فرانسوی، در سال ۱۸۳۵ توصیف کرد.

اثر کوریولیس چگونه کار می‌کند؟

برای حرکت افقی نزدیک سطح زمین، انحراف کوریولیس در نیمکرهٔ شمالی به راست مسیر حرکت و در نیمکرهٔ جنوبی به چپ آن است. مؤلفهٔ مربوط به این انحراف در قطب‌ها بیشینه و در استوا صفر است. اندازهٔ این اثر را با «پارامتر کوریولیس» می‌سنجند، که در آن Ω سرعت زاویه‌ای چرخش زمین و φ عرض جغرافیایی است (بزرگی شتاب مربوط به انحراف افقی برابر قدر مطلق f ضرب در سرعت افقی جسم است):

f = 2\Omega \sin\varphi

اثر آن به سرعت جسم هم وابسته است و برای اجسام کند و کوچک ناچیز است.

کوریولیس در طبیعت

اثر کوریولیس برای حرکت‌های بزرگ‌مقیاس جو و اقیانوس اهمیت اساسی دارد. باد که از پرفشار به کم‌فشار می‌رود، منحرف می‌شود و به‌جای گذر مستقیم به دور مرکز کم‌فشار می‌چرخد؛ به همین علت طوفان حاره‌ای در نیمکرهٔ شمالی پادساعتگرد و در جنوبی ساعتگرد می‌چرخد. جریان‌های اقیانوسی و جریان جت هم تحت تأثیر آن‌اند. طوفان‌های حاره‌ای معمولاً در فاصلهٔ حدود پنج درجه از استوا شکل نمی‌گیرند، چون این اثر به اندازهٔ کافی نیست.

خرافه‌ای رایج: گردش آب در دستشویی

بر خلاف باور رایج، جهت گردش آب هنگام تخلیهٔ وان یا دستشویی را کوریولیس تعیین نمی‌کند. در ابعاد کوچک، اثر آن بسیار ناچیز است و شکل ظرف، جریان‌های اولیهٔ آب و مسیر خروجی چیره می‌شوند. فقط در آزمایش‌های بسیار دقیق و در شرایط بدون هیچ اغتشاشی ممکن است دیده شود.

پرسش‌های رایج

  1. اثر کوریولیس یعنی چه؟

    اثر کوریولیس انحراف ظاهری حرکت اجسام روی سطح یک جسم چرخان است. در زمین، آن را از چرخش روزانهٔ زمین حس می‌کنیم.

  2. کوریولیس چرا باد را منحرف می‌کند؟

    چون زمین زیر باد می‌چرخد، باد نسبت به سطح زمین مسیری خمیده می‌یابد. نتیجه آن است که باد در نیمکرهٔ شمالی به راست منحرف می‌شود.

  3. آیا آب دستشویی در نیمکرهٔ شمالی ساعتگرد می‌چرخد؟

    نه لزوماً. جهت گردش آب دستشویی به شکل ظرف و جریان‌های اولیهٔ آب بستگی دارد نه کوریولیس.

  4. چرا طوفان‌ها در استوا شکل نمی‌گیرند؟

    نزدیک استوا مؤلفهٔ کوریولیس مؤثر بر گردش افقی بسیار ضعیف است و تشکیل طوفان حاره‌ای در محدودهٔ چند درجه از استوا بسیار نادر است؛ این به معنای ناممکن بودن هر نوع گردش هوا نیست.

منابع

  1. Weather Education: Coriolis Force · NOAA / National Weather Service

آخرین بازبینی:

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از اثر کوریولیس گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین