پاشندگی نور Dispersion

نور سفید خورشید ترکیبی از همهٔ رنگ‌های طیف مرئی است. در خلأ همهٔ رنگ‌ها با یک سرعت می‌روند، اما در ماده‌ای مانند شیشه یا آب، رنگ‌های مختلف سرعت متفاوتی دارند، پس هنگام شکست در زاویه‌های متفاوتی خم می‌شوند. نتیجه جدا شدن رنگ‌هاست که پاشندگی یا تجزیهٔ نور نام دارد و با شکست نور ارتباط نزدیک دارد.

منشور چگونه نور را تجزیه می‌کند؟

اسحاق نیوتن در حدود سال ۱۶۶۶ باریکه‌ای از نور خورشید را از یک منشور شیشه‌ای گذراند و طیفی از رنگ را روی دیوار دید. او با منشور دوم نشان داد رنگ‌ها از خود نور می‌آیند و منشور رنگ نمی‌سازد. اسحاق نیوتن با این آزمایش ثابت کرد نور سفید ترکیبی از رنگ‌هاست. شیشه نور بنفش را بیش از نور قرمز می‌شکند؛ ضریب شکست برای طول موج کوتاه‌تر بزرگ‌تر است.

رنگین‌کمان چگونه پدید می‌آید؟

نور خورشید وارد قطرهٔ باران می‌شود، شکسته می‌شود و از دیوارهٔ پشتی قطره بازتاب می‌یابد، سپس هنگام خروج دوباره شکسته می‌شود. چون هر رنگ زاویهٔ متفاوتی دارد، رنگ‌ها جدا می‌شوند. قرمز در بالا و بنفش در پایین کمان دیده می‌شود. برای دیدنش باید پشت به خورشید و رو به باران ایستاد.

پاشندگی در کجا دیده می‌شود؟

• هالهٔ رنگی دور ماه یا خورشید
• رنگ‌های روی لبهٔ الماس که از ضریب شکست بالا و پاشندگی زیاد آن است
• خطای رنگی در عدسی که تصویر رنگین و تاری حاشیه می‌دهد و در تلسکوپ شکستی دیده می‌شود
• طیف‌سنج‌ها که نور ستاره‌ها را با منشور یا توری پراش تجزیه می‌کنند، که پایهٔ طیف‌سنجی نجومی است

پرسش‌های رایج

### پاشندگی نور چیست؟
پاشندگی نور جدا شدن رنگ‌های نور سفید در اثر شکست در یک ماده است. منشور و قطرهٔ باران نمونه‌اند.

### چرا منشور نور را رنگی می‌کند؟
چون ضریب شکست شیشه برای رنگ‌های مختلف فرق دارد، هر رنگ در زاویه‌ای متفاوت خم می‌شود و رنگ‌ها از هم جدا می‌شوند. منشور رنگی نمی‌افزاید.

### ترتیب رنگ‌های طیف چیست؟
از قرمز با طول موج بلند به سمت نارنجی، زرد، سبز، آبی و بنفش با طول موج کوتاه. این همان ترتیب رنگین‌کمان است.

### آیا آبی آسمان هم از پاشندگی است؟
نه؛ آبی آسمان از پراکندگی ریلی نور خورشید در مولکول‌های هواست، نه پاشندگی. دلیلش در چرا آسمان آبی است؟ آمده است؛ رنگین‌کمان اما از پاشندگی است.