اثر پرواز فضایی بر بدن انسان Effect of spaceflight on the human body

بدن انسان برای زندگی در گرانش زمین تکامل یافته است. وقتی فضانورد به مدار می‌رود، گرانش ظاهراً از میان می‌رود (ریزگرانش) و بدن به‌تدریج با شرایط جدید سازگار می‌شود. بعضی تغییرها مثل تهوع چند روز می‌ماند و بعضی مانند کاهش استخوان در طول ماه‌ها پیشرفت می‌کند. شناخت این اثرها برای مأموریت‌های طولانی به ماه و مریخ حیاتی است.

ریزگرانش با بدن چه می‌کند؟

در ریزگرانش مایعات بدن از پاها به سوی سر و سینه جابه‌جا می‌شوند؛ چهره باد می‌کند و پاها باریک می‌شوند. حدود نیمی از فضانوردان در روزهای نخست دچار «بیماری سازگاری فضایی» با تهوع و سرگیجه می‌شوند، چون گوش درونی و چشم پیام‌های ناهماهنگ می‌فرستند. بدون بار وزن، استخوان‌ها و ماهیچه‌ها بی‌کار می‌مانند: تراکم استخوان‌های تحمل‌کنندهٔ وزن حدود یک درصد در ماه کاهش می‌یابد و ماهیچه‌ها، به‌ویژه ماهیچه‌های پا و ستون فقرات، تحلیل می‌روند. قلب هم کوچک‌تر و ضعیف‌تر می‌شود.

بینایی، پرتو و روان

بعضی فضانوردان در ماموریت‌های بلند دچار «سندرم عصبی-چشمی مرتبط با پرواز فضایی» می‌شوند که با ورم عصب بینایی و تغییر شکل کره چشم همراه است. بیرون از میدان مغناطیسی زمین، پرتوهای کیهانی و ذرات خورشیدی دوز تابش را بالا می‌برند؛ در ایستگاه فضایی بین‌المللی هنوز درون مغناطیس‌سپهر هستیم، ولی در سفر به ماه یا مریخ محافظت کمتر است. انزوا، محیط تنگ و نظم خواب مختل‌شده نیز بر روان اثر می‌گذارد. پرتو کیهانی و ذره‌های پرانرژی ریسک سرطان را بالا می‌برند.

چگونه با این اثرها مقابله می‌کنند؟

مهم‌ترین راه، ورزش منظم است: فضانوردان ایستگاه روزانه حدود دو ساعت با تردمیل، دوچرخه و دستگاه مقاومتی ورزش می‌کنند. رژیم غذایی، مکمل‌های ویتامین D و داروهای حفظ استخوان هم به کار می‌رود. پس از بازگشت، بازتوانی چند هفته تا چند ماه لازم است. «مطالعهٔ دوقلوها» روی اسکات و مارک کلی که یکی نزدیک یک سال در ایستگاه بود، تغییرهای ژنی و فیزیولوژیک را بررسی کرد. بیشتر اثرها پس از بازگشت برگشت‌پذیرند، اما بعضی، مثل بخشی از اثر بر بینایی، ماندگارتر است.

پرسش‌های رایج

### پرواز فضایی چه تأثیری بر بدن دارد؟
پرواز فضایی باعث جابه‌جایی مایعات، تحلیل ماهیچه و کاهش تراکم استخوان می‌شود و می‌تواند بینایی را تغییر دهد. تابش‌های فضایی نیز خطر بیماری را بالا می‌برند.

### فضانوردان چرا قدشان بلند می‌شود؟
در ریزگرانش ستون فقرات فشرده نمی‌شود و مهره‌ها از هم فاصله می‌گیرند. فضانوردان تا حدود چند سانتی‌متر بلندتر می‌شوند و پس از بازگشت دوباره به قد قبلی برمی‌گردند.

### فضانوردان چگونه از ضعیف شدن استخوان‌ها جلوگیری می‌کنند؟
فضانوردان روزانه حدود دو ساعت با دستگاه‌های مقاومتی و تردمیل ورزش می‌کنند. با این حال، بخشی از کاهش استخوان کامل جبران نمی‌شود.

### آیا سفر به مریخ برای بدن انسان ایمن است؟
سفر به مریخ ریسک‌های جدی مثل تابش، ریزگرانش طولانی و فشار روانی دارد. هنوز راه‌حل کامل برای همهٔ آن‌ها وجود ندارد و پژوهش‌ها ادامه دارد.