شکل زمین Figure of the Earth

انسان‌ها قرن‌ها دربارهٔ شکل زمین اندیشیده‌اند. یونانیان قدیم دلایل کروی بودن را شناختند: سایهٔ گرد زمین بر ماه در ماه‌گرفتگی، دیده شدن کشتی از بالا به پایین هنگام دور شدن، و تغییر ستاره‌های دیدنی با رفتن به شمال یا جنوب. اراتوستن حدود ۲۴۰ سال پیش از میلاد با اندازه‌گیری طول سایه در دو شهر، محیط زمین را به دقت قابل‌توجهی برآورد کرد. ابوریحان بیرونی هم در سدهٔ پنجم هجری شعاع زمین را با روشی هوشمندانه و با اندازه‌گیری زاویهٔ افق از بالای یک کوه محاسبه کرد.

زمین دقیقاً چه شکلی است؟

زمین چرخان است و نیروی گریز از مرکز استوا را اندکی بیرون می‌کشد. نتیجه کره‌ای پهن‌شده در قطب‌هاست (بیضوی چرخشی). شعاع استوایی حدود ۶۳۷۸ و شعاع قطبی حدود ۶۳۵۷ کیلومتر است، پس تفاوتشان حدود ۰٫۳ درصد است. نیوتن این پهن‌شدگی را از روی نظریهٔ گرانش پیش‌بینی کرده بود.

ژئوئید چیست؟

سطح واقعی زمین (با کوه و درّه) هم از بیضوی کامل منحرف است. «ژئوئید» شکل سطح متوسط دریاهاست که با گرانش محلی تعیین می‌شود و برجستگی‌ها و فرورفتگی‌هایی تا حدود ۱۰۰ متر نسبت به بیضوی دارد. ماهواره‌ها آن را با دقت اندازه‌گیری می‌کنند. بلندترین کوه‌ها هم در مقایسه با اندازهٔ زمین ناچیزند.

شواهد امروزی

عکس‌های فضایی (مانند طلوع زمین) و ماهواره‌ها کروی بودن زمین را مستقیماً نشان می‌دهند. دیگر سیاره‌ها هم کروی‌اند، چون گرانش اجرام بزرگ را به شکل کره درمی‌آورد (تعریف سیاره).

پرسش‌های رایج

### شکل زمین چیست؟
تقریباً کروی با کمی پهن‌شدگی در قطب‌ها؛ به آن بیضوی چرخشی می‌گویند.

### چگونه ثابت می‌شود زمین کروی است؟
با شواهدی مانند سایهٔ گرد زمین بر ماه، تفاوت ارتفاع ستارگان در عرض‌های مختلف، پروازهای دور زمین و عکس‌های فضایی.

### زمین چقدر پهن‌شده است؟
شعاع استوا حدود ۲۱ کیلومتر بیش از شعاع قطبی است.

### چه کسی اندازهٔ زمین را اندازه گرفت؟
اراتوستن حدود ۲۴۰ سال پیش از میلاد؛ بعدها بیرونی هم روش دیگری به کار برد.