فومالهوت Fomalhaut

فومالهوت (Fomalhaut) یا آلفا ماهی جنوبی با قدر ظاهری حدود ۱٫۲ هجدهمین ستارهٔ درخشان آسمان شب است. نام عربی‌اش «فم‌الحوت» یعنی دهان ماهی. این ستاره حدود ۲۵ سال نوری با ما فاصله دارد و در آسمان پاییز، در بخشی که ستارهٔ پرنور دیگری ندارد، تنها و درخشان دیده می‌شود؛ به همین دلیل گاهی آن را «ستارهٔ تنها» می‌نامند.

فومالهوت چه ستاره‌ای است؟

فومالهوت ستاره‌ای سفید از رستهٔ A است با جرمی حدود ۱٫۹ برابر خورشید و درخشندگی‌ای حدود ۱۶ برابر آن. سنش حدود چهارصد میلیون سال برآورد می‌شود و بسیار جوان‌تر از خورشید است. ماهوارهٔ فروسرخ ایراس در دههٔ ۱۹۸۰ نشان داد که پیرامون فومالهوت مقدار غیرعادی غبار هست.

حلقهٔ غبار و سیارهٔ فومالهوت b

تلسکوپ فضایی هابل در سال ۲۰۰۸ از این ستاره تصویری گرفت که حلقه‌ای از غبار و تکه‌های یخ را نشان می‌داد و در لبهٔ آن جسمی کم‌نور به نام «فومالهوت b» دیده شد. در آن سال این جسم را از نخستین سیاره‌های فراخورشیدی تصویرشده معرفی کردند. اما در سال‌های بعد رصدها نشان داد که این جسم مدار عادی ندارد و در حال محو شدن است؛ مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۰ گمان برد که ابر غبار ناشی از برخورد دو جرم یخی است و نه سیاره. این ماجرا نمونه‌ای از چگونگی اصلاح شدن یافته‌های نجومی با رصد بیشتر است.

فومالهوت را چگونه ببینیم؟

فومالهوت در جنوب آسمان پاییز، پایین و کم‌ارتفاع، می‌درخشد. از ایران در شب‌های شهریور تا آذر، پایین در جنوب دیده می‌شود و ارتفاع آن در تهران به حدود ۲۵ درجه می‌رسد. برای دیدنش افقی بی‌مانع در جنوب لازم است.

پرسش‌های رایج

### فومالهوت از ایران دیده می‌شود؟
بله. فومالهوت از شهریور تا آذر در شب‌های ایران در جنوب و نزدیک افق دیده می‌شود. هرچه به جنوب کشور بروید، بالاتر پیدا می‌شود.

### فومالهوت چه فاصله‌ای با ما دارد؟
فومالهوت حدود ۲۵ سال نوری از ما دور است و از نزدیک‌ترین ستاره‌های درخشان آسمان است.

### آیا فومالهوت b یک سیاره است؟
اکنون بیشتر پژوهشگران فومالهوت b را ابری از غبار می‌دانند که از برخورد دو جرم یخی پدید آمده و نه یک سیارهٔ واقعی؛ این مسئله با رصدهای تازه روشن‌تر شده است.

### چرا به فومالهوت «ستارهٔ تنها» می‌گویند؟
در بخشی از آسمان پاییز که فومالهوت قرار دارد، ستارهٔ پرنور دیگری نیست و این ستاره تنها در جنوب می‌درخشد.