رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهستاره‌ها و سحابی‌هاجرم آسمانی

صورت فلکی دلو Aquarius (constellation)

صورت فلکی دلو ناحیه‌ای با مرز مشخص در آسمان و در مسیر ظاهری خورشید است؛ نقش سنتی آن آب‌ریز است، اما ستاره‌ها و سحابی‌های داخل مرزش یک جسم هم‌فاصله نیستند.

نام‌های دیگر: دلو، آب‌ریز

صورت فلکی دلو
Till Credner / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 · منبع تصویر

در یک شب پاییزی، از میان چراغ‌های شهر به جنوب آسمان نگاه می‌کنید و دنبال مردی می‌گردید که کوزه‌ای در دست دارد. احتمالاً چیزی شبیه مرد و کوزه نمی‌بینید. دلو از آن صورت‌هایی نیست که شکلش با چند ستارهٔ چشمگیر خودش را تحمیل کند؛ برای شناختنش، نقشه بیشتر از تخیل کمک می‌کند. همین تلاش کوچک فرصت خوبی است برای فهمیدن اینکه یک صورت فلکی دقیقاً چیست و عکس‌های رنگی سحابی‌هایش چه نسبتی با منظرهٔ چشم دارند.

به‌طور خلاصه

صورت فلکی دلو (Aquarius) یکی از ۸۸ ناحیهٔ رسمی آسمان است و با برج دلو در تقسیم سنتی دوازده‌گانه فرق دارد. اواخر تابستان و پاییز برای رصد شبانهٔ دلو در عرض‌های جغرافیایی ایران مناسب‌اند، اما جهت و ارتفاع دقیق به شهر و زمان بستگی دارد. سحابی مارپیچ، سحابی زحل و خوشهٔ کروی مسیه ۲ در مرز دلو قرار دارند و سه هدف رصدی متفاوت‌اند. فم‌الحوت می‌تواند راهنمای نزدیک این ناحیه باشد، ولی متعلق به صورت فلکی ماهی جنوبی است.

دلو یک ناحیهٔ آسمان است، نه یک جسم

دلو در تعریف نجومی یک بخش مرزبندی‌شدهٔ آسمان است؛ ستاره‌ها و اجرامی که در آن دیده می‌شوند لزوماً همسایهٔ فضایی یکدیگر نیستند. وقتی می‌گوییم سحابی مارپیچ «در دلو» است، جهت نگاه از زمین را مشخص می‌کنیم. این عبارت نمی‌گوید مارپیچ به همهٔ ستاره‌های دلو نزدیک است یا با آن‌ها یک سامانه می‌سازد.

برای تصورش، از پشت پنجره به چراغ یک خانه و کوهی در دوردست نگاه کنید. هر دو ممکن است در یک قسمت قاب باشند، در حالی که فاصله‌هایشان بسیار متفاوت است. نقشهٔ صورت‌های فلکی نیز آسمان را از دید ما تقسیم می‌کند. به همین دلیل، پرسش «دلو چند سال نوری فاصله دارد؟» یک پاسخ عددی ندارد؛ باید نام ستاره، سحابی یا خوشهٔ موردنظر را مشخص کرد.

خط‌هایی که روی نقشه ستاره‌ها را به شکل آب‌ریز وصل می‌کنند، خود مرز علمی دلو نیستند. اتحادیهٔ بین‌المللی نجوم مرزهای رسمی صورت‌ها را در سال ۱۹۲۸ پذیرفت و آن‌ها در سال ۱۹۳۰ منتشر شدند. نقش‌های اتصال، کمک حافظه‌اند و ممکن است میان نقشه‌ها فرق کنند؛ ناحیهٔ رسمی با عوض‌شدن نقاشی آب‌ریز تغییر نمی‌کند.

روی نقشه‌ها نام لاتین Aquarius یا مخفف Aqr را خواهید دید. این نشانه‌ها برای یافتن همان ناحیه کاربرد دارند؛ لازم نیست ابتدا تمام خط‌های شکل سنتی را در آسمان پیدا کنید تا بتوانید جرمی داخل آن را رصد کنید.

از ایران چگونه دنبال دلو بگردیم؟

در ایران، اواخر تابستان و پاییز نقطهٔ شروع مناسبی برای برنامه‌ریزی رصد شبانهٔ دلو است. این راهنمای فصلی، زمان طلوع یک شهر یا وعدهٔ دیده‌شدن در هر ساعت نیست. صورت فلکی هنگام بالا آمدن در سمت شرقی‌تر و هنگام پایین رفتن در سمت غربی‌تر دیده می‌شود؛ در بخش میانی مسیرش، ناحیهٔ جنوبی آسمان راهنمای کلی مفیدی است.

نقشه را از همسایه‌های دلو بخوانید: اسب بالدار بالاتر از آن است و ناحیه‌های جدی و حوت در اطرافش قرار دارند. سپس ستاره‌های سعدالملک و سعدالسعود را روی نقشه پیدا کنید و جای آن‌ها را با میدان واقعی بسنجید. دنبال یک شکل کامل نگردید؛ شناخت چند نشانهٔ پراکنده، قدم مطمئن‌تری است. نقشهٔ شمال‌بالا روی کاغذ نیز همیشه با زاویهٔ نگاه شما به آسمان یکسان نیست و باید آن را با جهت مشاهده هماهنگ کنید.

فم‌الحوت، ستارهٔ پرنور ناحیهٔ مجاور، می‌تواند در این جست‌وجو کمک کند. اما این کمک رصدی عضویت ایجاد نمی‌کند: فم‌الحوت در ماهی جنوبی است. مثل تابلوی خیابان کناری که راه ورود به محله را نشان می‌دهد، نشانه‌ای بیرون از مرز هم می‌تواند راهنما باشد.

در تهران و شهرهای روشن، ممکن است بخشی از ستاره‌های لازم میان نور زمینه گم شوند. پیش از انتخاب سحابی، ببینید خود میدان را چقدر خوب تشخیص می‌دهید. برای یک شب مشخص، شهر و تاریخ و ساعت را در نقشهٔ آسمان امشب تنظیم کنید؛ ارتفاع ساختمان‌ها و کوه‌های افق نیز بر آنچه واقعاً می‌بینید اثر می‌گذارد. دلو برای رصدگر ایران دورقطبی نیست و تمام شب‌های سال بالای افق نمی‌ماند.

میدان ستاره‌ای صورت فلکی دلو در آسمان شب
میدان ستاره‌ای صورت فلکی دلو در آسمان شب Till Credner / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

عکس میدان دلو برای شناخت ناحیهٔ ستاره‌ای است، نه تعیین زمان طلوع شهر شما. عکس: Till Credner؛ مجوز CC BY-SA 3.0.

نام دلو چه چیزی را روایت می‌کند؟

نام «دلو» به ظرف آب یا سطل اشاره دارد و نقش سنتی صورت فلکی، چهره‌ای است که آب می‌ریزد. این تصویر توضیح می‌دهد چرا معادل «آب‌ریز» برای معرفی دلو مناسب است. نام و نقش، پیش از مرزبندی علمی امروز وجود داشتند؛ نجوم جدید همان نام تاریخی را برای یک ناحیهٔ دقیق آسمان نگه داشته است.

در پژوهش تاریخی دیوید پینگری در ایرانیکا، نام عربی Dalw و صورت پهلوی Dōl برای برج دلو ثبت شده‌اند. این شاهد دربارهٔ تاریخ نام است، نه اثبات یک افسانهٔ ویژهٔ ایرانی. نقش آب‌ریز به یادآوری صورت فلکی کمک می‌کند؛ جسمی نیست که تلسکوپ قرار باشد در آسمان پیدا کند.

صورت فلکی دلو با برج دلو چه فرقی دارد؟

صورت فلکی دلو ناحیه‌ای با مرز نجومی است، در حالی که برج دلو یکی از بخش‌های برابر تقسیم سنتی دوازده‌گانه است. برای تقسیم یک دور کامل، ۳۶۰ درجه را بر ۱۲ تقسیم می‌کنیم و هر بخش ۳۰ درجه می‌شود. صورت‌های فلکی واقعی آسمان چنین اندازه‌های برابری ندارند و خورشید نیز مدت یکسانی در همهٔ آن‌ها نمی‌ماند.

دایره‌البروج مسیر ظاهری سالانهٔ خورشید در آسمان است. نام‌های برج‌ها و صورت‌های فلکی این مسیر به یک سنت تاریخی پیوند دارند، اما داشتن نام مشترک به معنی داشتن مرز مشترک نیست. در تقسیم گرمسیری برج‌ها، مبدأ به اعتدال وابسته است؛ برای صورت فلکی، جای ستاره‌ها و مرز رسمی ملاک است.

پیشایان اعتدال‌ها، یعنی جابه‌جایی آهستهٔ جهت محور زمین و نقاط اعتدال نسبت به ستاره‌ها، به جدا شدن جای این دو تقسیم کمک کرده است. بنابراین، برچسبی مانند «متولد بهمن» به‌تنهایی نشان نمی‌دهد خورشید در لحظهٔ تولد در صورت فلکی دلو بوده است. برای پاسخ نجومی باید تاریخ و جای واقعی خورشید را با مرز صورت سنجید.

اگر در دو صفحه تاریخ‌های متفاوتی برای «ورود خورشید به دلو» دیدید، ابتدا بپرسید کدام دلو را منظور دارند: برج یا صورت فلکی؟ سپس سال و روش محاسبه را نگاه کنید. تبدیل این مسئله به یک بازهٔ شمسی ثابت، بدون بررسی موقعیت خورشید، راه خوبی برای تعیین مرز نجومی نیست. نقشهٔ آسمان این تمایز را نشان می‌دهد؛ تقویم نام‌های برج‌ها به‌تنهایی جای آن را نمی‌گیرد.

در سحابی مارپیچ دنبال چه منظره‌ای باشیم؟

سحابی مارپیچ (Helix Nebula)، با شناسهٔ NGC 7293، پوستهٔ گازی ستاره‌ای در پایان بخشی از تحول آن است؛ در دوچشمی نباید انتظار حلقهٔ رنگی عکس‌های حرفه‌ای را داشت. این جرم از نوع سحابی سیاره‌نماست. واژهٔ «سیاره‌نما» وصف تاریخی ظاهر این سحابی‌هاست و به معنی وجود یک سیاره در وسط حلقه نیست.

رصدخانهٔ جنوبی اروپا در معرفی سال ۲۰۱۲ فاصلهٔ مارپیچ را حدود ۷۰۰ سال نوری بیان کرده است. این تقریب برای فهم نزدیکی نسبی یک سحابی سودمند است، اما فاصلهٔ کل صورت فلکی دلو محسوب نمی‌شود. گاز در تصویر، لایه‌های بیرونی ستاره است که به فضای اطراف راه یافته؛ عکس، هم شکل پوسته و هم ساختارهای ریز آن را نشان می‌دهد.

دشواری رصد مارپیچ از گسترده بودن و کم‌نور بودن سطحی آن می‌آید. نور یک جرم گسترده در بخش بزرگی از میدان پخش می‌شود و نور زمینهٔ شهر می‌تواند آن را بپوشاند. پس «جرم بزرگ در عکس» لزوماً به معنی «هدف آسان برای چشم» نیست. آسمان بسیار تاریک و شفاف شرط مهم دیدن مارپیچ با دوچشمی یا تلسکوپ کوچک است؛ صرف داشتن ابزار، مشاهده را تضمین نمی‌کند.

برای شروع، یافتن یک لکهٔ محو در جای درست موفقیت رصدی معناداری است. رنگ و جزئیات عکس ترکیبی، نتیجهٔ گردآوری و پردازش داده با ابزارهای حرفه‌ای‌اند. اگر تصویر تلسکوپی را معیار مشاهدهٔ چشمی بگذارید، ممکن است جرمی را که واقعاً دیده‌اید نادیده بگیرید.

تصویر ترکیبی هابل و تلسکوپ زمینی از پوستهٔ گازی سحابی مارپیچ
تصویر ترکیبی هابل و تلسکوپ زمینی از پوستهٔ گازی سحابی مارپیچ NASA, NOAO, ESA, the Hubble Helix Nebula Team, M. Meixner (STScI), and T.A. Rector (NRAO) / Wikimedia Commons · Public domain

پوستهٔ گازی مارپیچ در تصویر ترکیبی هابل و دادهٔ زمینی؛ این رنگ‌ها و جزئیات انتظار دوچشمی نیستند. اعتبار: NASA، NOAO، ESA، گروه Hubble Helix Nebula، M. Meixner و T. A. Rector؛ مالکیت عمومی.

سحابی زحل و مسیه ۲ دو هدف متفاوت‌اند

سحابی زحل یک سحابی سیاره‌نماست، اما مسیه ۲ خوشه‌ای از ستاره‌هاست؛ شباهت لکه‌های کوچک در چشمی نباید ماهیت آن‌ها را یکی کند. انتخاب میان این دو، به چیزی بستگی دارد که می‌خواهید ببینید و به آسمان و ابزار همان شب.

سحابی زحل با شناسهٔ NGC 7009 نامش را از شباهت امتدادهای دو طرفش به ظاهر حلقه‌دار زحل گرفته است. این جرم نه خود سیارهٔ زحل است و نه بخشی از حلقه‌های آن. در تلسکوپ کوچک ممکن است بیشتر شبیه نقطه‌ای ستاره‌مانند باشد؛ ابزار بزرگ‌تر و بزرگ‌نمایی مناسب، امکان تشخیص ساختار را بهتر می‌کنند. فاصلهٔ آن در معرفی‌های عمومی منابع یکسان نیست، پس برای تصمیم رصدی نیازی به تکیه بر یک عدد محل اختلاف نداریم.

مسیه ۲ (M2) یک خوشهٔ کروی است: گروهی از ستاره‌ها که گرانش آن‌ها را به هم پیوند داده است. ناسا فاصلهٔ آن را حدود ۳۷ هزار سال نوری معرفی می‌کند. دوربین دوچشمی یا تلسکوپ کوچک می‌تواند آن را به صورت لکه‌ای فشرده نشان دهد؛ جدا کردن ستاره‌های خوشه، کار دشوارتری است و با دیدن خود لکه فرق دارد. دیدن با چشم بی‌ابزار نیز به شرایط ایده‌آل نیاز دارد و انتخاب مطمئنی برای آسمان روشن شهر نیست.

هدف در دلوانتظار اولیهمانع اصلی
سحابی مارپیچلکهٔ گسترده و محوروشنایی زمینه و شفافیت آسمان
سحابی زحلجرم کوچک و ستاره‌مانندتشخیص شکل با ابزار و بزرگ‌نمایی
مسیه ۲لکهٔ فشردهٔ خوشهتفکیک ستاره‌ها با ابزار کوچک

این جدول پیشنهاد نگاه است، نه تضمین نتیجه. نوع ابزار به‌تنهایی کافی نیست؛ تجربهٔ یافتن میدان، شرایط جو و محل مشاهده نیز دخیل‌اند. عکس‌های هر سه جرم ممکن است کنار هم بسیار متفاوت به نظر برسند، در حالی که نخستین مشاهدهٔ چشمی شما جزئیات بسیار کمتری داشته باشد.

تصویر ابزار MUSE از پوسته‌ها و امتدادهای سحابی زحل در دلو
تصویر ابزار MUSE از پوسته‌ها و امتدادهای سحابی زحل در دلو ESO/J. Walsh / Wikimedia Commons · CC BY 4.0

تصویر سحابی زحل با ابزار MUSE، ساختار گاز بیرون‌ریختهٔ ستاره را نشان می‌دهد، نه حلقهٔ یک سیاره. اعتبار: ESO/J. Walsh؛ مجوز CC BY 4.0.

برای یک شب رصد چه برنامه‌ای بچینیم؟

برای رصد دلو، از شناخت میدان شروع کنید و بعد جرمی را انتخاب کنید که با روشنایی آسمان و توان ابزار شما جور باشد. اگر هنوز جای صورت را مطمئن پیدا نکرده‌اید، دنبال کردن چند هدف کم‌نور پشت سر هم معمولاً بیشتر به سردرگمی می‌انجامد تا شناخت آسمان.

پیش از بیرون رفتن، نقشه را برای شهر و ساعت انتخابی تنظیم کنید و ببینید هدف پشت افق محلی پنهان نمی‌شود. در محل، اول نشانه‌های پرنور اطراف و سپس ستاره‌های راهنما را با نقشه تطبیق دهید. هرچه نور زمینه بیشتر باشد، فاصلهٔ میان نقشهٔ پُرستاره و آسمان واقعی بیشتر می‌شود؛ این کمبود به معنی اشتباه بودن نقشه نیست.

برای نخستین شب، یک هدف کافی است. ثبت کنید آیا میدان را پیدا کردید، خود جرم را دیدید یا ساختاری در آن تشخیص دادید؛ این سه نتیجه را با هم مخلوط نکنید. اگر مارپیچ دیده نشد، روشنایی زمینه و شفافیت را هم در یادداشت بیاورید. برای شب بعد، همین یادداشت کمک می‌کند بدانید تغییر مکان لازم دارید، زمان بهتری باید انتخاب کنید یا هنوز باید پیدا کردن میدان را تمرین کنید.

پرسش‌های رایج

  1. صورت فلکی دلو چند سال نوری فاصله دارد؟

    صورت فلکی دلو یک ناحیهٔ آسمان است و فاصلهٔ واحدی از زمین ندارد. ستاره‌ها، سحابی‌ها و خوشه‌های داخل مرزش در فاصله‌های متفاوت قرار دارند و از دید ما در یک جهت دیده می‌شوند. برای پرسیدن فاصله باید جرم را نام برد؛ مثلاً مسیه ۲ در دلو حدود ۳۷ هزار سال نوری دور است، نه اینکه کل دلو چنین فاصله‌ای داشته باشد.

  2. بهترین فصل دیدن دلو از ایران چیست؟

    اواخر تابستان و پاییز برای دیدن شبانهٔ صورت فلکی دلو از عرض‌های جغرافیایی ایران مناسب‌اند. فصل به‌تنهایی ساعت مشاهده را تعیین نمی‌کند؛ جهت و ارتفاع دلو در طول شب تغییر می‌کند و میان شهرها نیز متفاوت است. برای یک برنامهٔ واقعی، شهر، تاریخ و ساعت را در نقشهٔ آسمان تنظیم کنید و موانع افق محل را هم در نظر بگیرید.

  3. دلو را در آسمان روشن شهر چگونه پیدا کنیم؟

    برای یافتن صورت فلکی دلو در شهر، ابتدا جای اسب بالدار و ناحیهٔ ماهی جنوبی را روی نقشه بشناسید و سپس به ستاره‌های راهنمای دلو برسید. فم‌الحوت در ماهی جنوبی می‌تواند نشانهٔ نزدیک باشد. در آلودگی نوری، همهٔ ستاره‌های شکل آب‌ریز دیده نمی‌شوند؛ پیدا کردن چند نشانهٔ مطمئن از تلاش برای دیدن یک نقش کامل مفیدتر است.

  4. آیا صورت فلکی دلو همان برج دلو است؟

    صورت فلکی دلو و برج دلو نام مشترک دارند، اما مرز یکسان ندارند. برج دلو یک بخش ۳۰ درجه‌ای از تقسیم برابر دوازده‌گانه است؛ صورت فلکی دلو ناحیه‌ای با مرز رسمی نجومی است. برچسب ماه تولد نیز موقعیت واقعی خورشید میان ستاره‌ها را تعیین نمی‌کند؛ برای این موقعیت باید تاریخ و مرز صورت فلکی را با محاسبهٔ نجومی سنجید.

  5. آیا فم‌الحوت جزو ستاره‌های دلو است؟

    فم‌الحوت جزو صورت فلکی دلو نیست و در صورت فلکی ماهی جنوبی قرار دارد. نزدیکی ظاهری آن به ناحیهٔ دلو باعث می‌شود راهنمای خوبی برای پیدا کردن این بخش آسمان باشد، اما نشانهٔ رصدی با عضویت در صورت فلکی فرق دارد. برای تشخیص عضویت هر ستاره، مرز رسمی روی نقشه ملاک است، نه خط‌هایی که شکل آب‌ریز را ترسیم می‌کنند.

  6. سحابی مارپیچ با دوربین دوچشمی دیده می‌شود؟

    سحابی مارپیچ در دلو می‌تواند در آسمان بسیار تاریک و شفاف با دوربین دوچشمی دیده شود، اما مشاهده تضمین‌شده نیست. نور این سحابی گسترده در سطح بزرگی پخش می‌شود و روشنایی شهر تشخیصش را دشوار می‌کند. انتظار مناسب، لکه‌ای محو است؛ حلقهٔ رنگی و جزئیات تصاویر حرفه‌ای، منظرهٔ معمول چشمی دوچشمی نیستند.

  7. سحابی زحل چه ارتباطی با سیارهٔ زحل دارد؟

    سحابی زحل در دلو به خاطر شباهت ظاهری امتدادهای دو طرفش به زحل حلقه‌دار نام‌گذاری شده است. این جرم، گاز بیرون‌ریختهٔ ستاره و یک سحابی سیاره‌نماست؛ خود سیارهٔ زحل یا بخشی از حلقه‌هایش نیست. در تلسکوپ کوچک ممکن است ستاره‌مانند دیده شود و نباید انتظار منظرهٔ روشن حلقه‌های سیاره را از آن داشت.

  8. مسیه ۲ در دلو یک سحابی است؟

    مسیه ۲ در صورت فلکی دلو سحابی نیست، بلکه خوشهٔ کرویِ ستاره‌هاست. ستاره‌های این خوشه با گرانش به هم پیوند دارند و ناسا فاصلهٔ آن را حدود ۳۷ هزار سال نوری بیان می‌کند. با ابزار کوچک معمولاً لکه‌ای فشرده دیده می‌شود؛ دیدن خوشه با جدا کردن ستاره‌هایش فرق دارد و تفکیک جزئیات به ابزار و شرایط بهتر نیاز دارد.

منابع

  1. The Constellations · IAU
  2. Aquarius constellation chart · IAU / Sky & Telescope
  3. Astronomy FAQs: zodiac constellations · IAU
  4. HOROSCOPE · Encyclopaedia Iranica / David Pingree · 2015-07-15
  5. Caldwell 55 · NASA Hubble
  6. Messier 2 · NASA Hubble
  7. Working Group on Star Names: Annual Report 2019 · IAU · 2019
  8. The Helix in New Colours · ESO · 2012-01-19
  9. The Helix Nebula in the constellation of Aquarius · ESO · 2012-01-19

آخرین بازبینی:

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از صورت فلکی دلو گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین