رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهرصد و ابزارمفهوم

قدر ظاهری Apparent magnitude

قدر ظاهری سنجهٔ لگاریتمی نور دریافتی از یک جرم آسمانی در باند مشخص است؛ عدد کوچک‌تر یعنی نور بیشتر، اما به‌تنهایی توان تابشی ذاتی یا آسانی رصد را نشان نمی‌دهد.

عکس ستارهٔ کرکس نشسته یا وگا در زمینهٔ تیره
sebastien lebrigand from crépy en valois, FRANCE / Wikimedia Commons · CC BY-SA 2.0 · منبع تصویر

دو هدف برای رصد انتخاب کرده‌اید: یکی قدر ۴ و دیگری قدر ۷. اگر عدد بزرگ‌تر را روشن‌تر فرض کنید، همان آغاز سراغ هدف کم‌نورتر می‌روید. بعد شاید ببینید یک کهکشانِ ظاهراً پرنور هم از ستاره‌ای با همان قدر سخت‌تر پیدا می‌شود. هر دو اتفاق به یک نکته برمی‌گردند: عدد قدر زبان خاص خودش را دارد و همهٔ اطلاعات لازم برای دیدن یک جرم را در یک عدد جا نمی‌دهد.

به‌طور خلاصه

قدر ظاهری مقدار نور دریافتی از جرم آسمانی را در یک باند و سامانهٔ اندازه‌گیری مشخص بیان می‌کند. در مقیاس کلاسیک قدر، اختلاف پنج قدر دقیقاً به معنی نسبت صدبرابری نور است و جرم با عدد کوچک‌تر نور بیشتری می‌رساند. قدر مطلق ستاره‌ها همین مقایسه را برای فاصلهٔ معیار ۱۰ پارسک و با کنارگذاشتن خاموشی میان‌ستاره‌ای انجام می‌دهد. برای رصد یک کهکشان یا سحابی، علاوه بر قدر کل باید گستردگی نور و روشنی زمینهٔ آسمان را هم در نظر گرفت.

عدد قدر چه چیزی را اندازه می‌گیرد؟

قدر ظاهری مقدار نوری را توصیف می‌کند که از یک جرم به ناظر می‌رسد، نه کل نوری که آن جرم تولید می‌کند. در زبان اندازه‌گیری، شار دریافتی یعنی توان تابشی دریافتی بر واحد سطح. هرچه شار بیشتر باشد، عدد قدر کمتر می‌شود. این وارونگی ممکن است در نگاه اول نامأنوس باشد، ولی با ثابت‌ماندن این قاعده، خواندن فهرست‌های نجومی ساده می‌شود.

واژهٔ «ظاهری» به معنی خیالی یا نادقیق نیست. نور را می‌توان با دستگاه سنجید و برای آن قدر گزارش کرد؛ لازم نیست جرم حتماً با چشم دیده شود. ظاهری یعنی مقدار از جایگاه ناظر تعریف شده است. یک ستارهٔ ذاتاً پرتوان اگر بسیار دور باشد، می‌تواند کم‌نورتر از ستاره‌ای نزدیک‌تر و کم‌توان‌تر به نظر برسد.

برای جلوگیری از اشتباه، بهتر است «درخشندگی ذاتی» را برای توان تابشی خود جرم نگه داریم و از «نور دریافتی» برای چیزی که قدر ظاهری بیان می‌کند استفاده کنیم. چشم، دوربین و تلسکوپ با نوری سروکار دارند که به آن‌ها رسیده است. از این نور می‌توان دربارهٔ منبع پرسید، اما پاسخ به پرسش «این ستاره واقعاً چقدر نور تولید می‌کند؟» به اطلاعات بیشتری، از جمله فاصله و اثر مواد میان راه، نیاز دارد.

اختلاف قدر چگونه به نسبت نور تبدیل می‌شود؟

در مقیاس کلاسیک، هر پنج قدر اختلاف دقیقاً با صد برابر تفاوت در شار متناظر است. بنابراین اختلاف قدر یک نسبت را بیان می‌کند؛ تفاوت قدر ۲ و ۷ از نظر نسبت نور، مانند تفاوت قدر ۳ و ۸ است، به شرط آنکه اندازه‌گیری‌ها در یک باند و سامانهٔ سازگار باشند.

رابطهٔ دو اندازه‌گیری چنین است:

m_1-m_2=-2.5\log_{10}\left(\frac{F_1}{F_2}\right)

در این رابطه، m قدر ظاهری و F شار دریافتی در باند مورد مقایسه است. زیرنویس‌های ۱ و ۲ دو جرم یا دو اندازه‌گیری را از هم جدا می‌کنند. علامت منفی همان قاعدهٔ عدد کمتر و نور بیشتر را در فرمول نگه می‌دارد. لگاریتم ده‌دهی هم باعث می‌شود ضرب در شار، به جمع یا تفریق در قدر تبدیل شود.

یک مثال فرضی: ستارهٔ اول قدر ۲ و ستارهٔ دوم قدر ۷ دارد. ستارهٔ اول پنج قدر روشن‌تر است؛ پس صد برابر شار بیشتری می‌رساند. حالا اگر ستارهٔ دوم قدر ۴ داشته باشد، فاصله فقط دو قدر است. نسبت شار ستارهٔ قدر ۲ به ستارهٔ قدر ۴ برابر ده به توان ۰٫۸، یعنی حدود ۶٫۳۱ است. دو قدر اختلاف به معنی دو برابر یا پنج برابر نور نیست.

برای یک قدر اختلاف، نسبت حدود ۲٫۵۱۲ است. عدد ۲٫۵ تقریب آموزشی این نسبت است؛ اگر چند گام پیاپی حساب کنید، استفاده از مقدار دقیق‌تر نتیجهٔ بهتری می‌دهد. پنج گامِ یک‌قدری با هم همان نسبت صدبرابری را می‌سازند. تفاوت مهم این است که «یک قدر بیشتر» یعنی نور کمتر، ولی «یک قدر روشن‌تر» یعنی عدد قدر کمتر.

لازم نیست برای هر نگاه به نقشه ماشین‌حساب باز کنید. دانستن جهت مقیاس و نسبت پنج قدر، برای شروع کافی است. فرمول وقتی به کار می‌آید که بخواهید مقایسه را عددی کنید؛ مثلاً بفهمید تفاوت دو ستارهٔ مقایسه در یک فهرست واقعاً چه اندازه است. این فرمول مربوط به قدر کلاسیک لگاریتمی است، نه هر کمیتی که در هر کاتالوگ با نام قدر منتشر می‌شود.

صفر و قدرهای منفی چه معنی دارند؟

قدر صفر یک مرجع اندازه‌گیری است و قدر منفی یعنی جرم در همان سامانه از مرجع صفر روشن‌تر است. منفی‌شدن عدد نشانهٔ نور منفی، خطای دستگاه یا فاصلهٔ منفی نیست. همان‌طور که می‌توان روی یک خط‌کش مبدأ دلخواه گذاشت، مقیاس قدر هم به نقطهٔ صفر نیاز دارد؛ فقط فاصله‌های آن لگاریتمی‌اند.

ستارهٔ کرکس نشسته، یا وگا (Vega)، در سامانه‌های متکی بر وگا مرجع شناخته‌شده‌ای است و در توضیح آموزشی، قدرش نزدیک صفر معرفی می‌شود. اما نباید نتیجه گرفت که قدر این ستاره در تمام فیلترها و تمام سامانه‌های اندازه‌گیری دقیقاً صفر است. عدد قدر بدون دانستن مرجع و باند، اطلاعات کاملی ندارد.

عکس ستارهٔ کرکس نشسته یا وگا در زمینهٔ تیره
عکس ستارهٔ کرکس نشسته یا وگا در زمینهٔ تیره sebastien lebrigand from crépy en valois, FRANCE / Wikimedia Commons · CC BY-SA 2.0

کرکس نشسته یا وگا، ستاره‌ای که نامش در تعریف مرجع مقیاس قدر می‌آید. اندازه و روشنی لکهٔ ستاره در این عکس، مقیاس کالیبرهٔ شار یا قطر واقعی ستاره نیست. عکس: سباستین لبریگان (sebastien lebrigand)؛ مجوز CC BY-SA 2.0.

برای آشنایی با دامنهٔ عددها، واژه‌نامهٔ آموزشی اتحادیهٔ بین‌المللی اخترشناسی قدر دیداری شباهنگ را حدود منفی ۱٫۴۶، خورشید را حدود منفی ۲۶٫۷ و ماه کامل را حدود منفی ۱۲٫۷ می‌آورد. این‌ها نمونه‌های مشخص‌اند: عدد خورشید مربوط به خورشید از دید ماست، نه قدر همهٔ ستاره‌های شبیه خورشید. مقدار ماه کامل هم نباید عددی تغییرناپذیر برای هر وضعیت ماه تلقی شود.

برای استفادهٔ روزمره، همین نمونه‌ها نشان می‌دهند که مقیاس در صفر تمام نمی‌شود. ستاره‌های کم‌نور می‌توانند قدر مثبت بزرگ داشته باشند و اجرام بسیار روشن عدد منفی. اما مقایسهٔ علمی دقیق، به جای کنارهم‌گذاشتن عددهای پراکنده از چند وب‌سایت، از داده‌های هم‌باند و با مرجع سازگار استفاده می‌کند.

چرا باند و شرایط اندازه‌گیری مهم است؟

قدر ظاهری به بخشی از طیف نور که اندازه می‌گیریم بستگی دارد؛ به این بخش، باند اندازه‌گیری می‌گوییم. یک فیلتر همهٔ طول موج‌ها را یکسان عبور نمی‌دهد و حسگر هم به همهٔ آن‌ها یکسان پاسخ نمی‌دهد. بنابراین ممکن است برای یک ستاره در دو باند، دو قدر متفاوت ثبت شود، بی‌آنکه ستاره در این فاصله واقعاً تغییر کرده باشد.

در فهرست‌ها ممکن است حرف V را کنار قدر ببینید. این حرف به یک باند دیداری مشخص اشاره دارد؛ قرار نیست عدد آن در همهٔ شرایط دقیقاً برابر برآورد چشم باشد. برای مقایسهٔ دو عدد، نام فیلتر و سامانه را کنار نام جرم بخوانید. تفاوت دو عددِ ناهم‌باند به‌تنهایی شاهد تغییر نور نیست.

جو زمین هم در مسیر نور قرار دارد و مقداری از آن را کم می‌کند؛ به این کاهش، خاموشی جوی می‌گویند. مسیر نور در جو برای جرم نزدیک افق با جرم بالای آسمان یکسان نیست. در کار دقیق، این اثر در کالیبراسیون بررسی می‌شود. غبار میان‌ستاره‌ای هم می‌تواند نور رسیده را کاهش دهد، اما با خاموشی جو یکی نیست و تصحیح جداگانه‌ای می‌خواهد.

یک عکس نمایشی نیز خودبه‌خود جدول قدر نیست. طول نوردهی، تنظیم نمایش و پردازش می‌توانند ظاهر تصویر را تغییر دهند. روشن‌ترشدن یک فایل پس از ویرایش، به معنی کمترشدن قدر واقعی جرم نیست. اندازه‌گیری قدر از تصویر، به سنجش شار و کالیبراسیون نیاز دارد؛ نگاه‌کردن به بزرگی لکهٔ ستاره روی نمایشگر جای آن را نمی‌گیرد.

حتی در داده‌های پژوهشی هم باید راهنمای کاتالوگ را خواند. برای نمونه، مستندات SDSS توضیح می‌دهد که بعضی قدرهای کاتالوگ از تعریف «آرک‌سینوس هذلولوی» استفاده می‌کنند تا با داده‌های بسیار کم‌نور و نویز رفتار مناسب‌تری داشته باشند. فرمول سادهٔ لگاریتمی را نمی‌توان بی‌بررسی به هر مقدارِ گزارش‌شده در چنین داده‌ای اعمال کرد.

قدر ظاهری و قدر مطلق چه فرقی دارند؟

قدر ظاهری نور رسیده به ناظر را بیان می‌کند؛ قدر مطلق ستاره‌ها می‌پرسد اگر جرم در فاصلهٔ معیار ۱۰ پارسک قرار داشت، چه قدری می‌داشت. در تعریف این مقایسه، خاموشی میان‌ستاره‌ای کنار گذاشته می‌شود. با یکسان‌کردن فاصله، اثر دوری و نزدیکی از مقایسهٔ ستاره‌ها حذف می‌شود.

دو چراغ یکسان در فاصله‌های متفاوت، روشنی ظاهری یکسانی ندارند. برای مقایسهٔ توان خود چراغ‌ها، باید فاصله را یکسان کرد. قدر مطلق ستاره‌ها همین نقش را در زبان قدر دارد، هرچند محاسبهٔ واقعی آن به اندازه‌گیری فاصله و تصحیح اثرهای لازم وابسته است. این تعریف به معنی جابه‌جاکردن واقعی ستاره نیست؛ یک مقدار مرجع محاسبه می‌کنیم.

قدر مطلقِ یک باند هم هنوز مقدار کل توان تابشی در همهٔ طول موج‌ها نیست. دو ستاره می‌توانند سهم متفاوتی از نورشان را در باند انتخابی گسیل کنند. پس عبارت کوتاه «قدر مطلق یعنی درخشندگی واقعی» تنها در صورتی کمک می‌کند که این محدودیت فراموش نشود. برای مقایسهٔ دقیق باید پرسید قدر مطلق در کدام باند، با چه تعریف و چه تصحیحی گزارش شده است.

نام مشابه همیشه تعریف یکسان نمی‌آورد. در بررسی سیارک‌ها، «قدر مطلق» قرارداد دیگری دارد و تعریف ۱۰ پارسکی ستاره‌ها به آن منتقل نمی‌شود. بنابراین اگر از یک فهرست ستاره‌ای به یک جدول سیارکی رفتید، فقط به نام ستون اعتماد نکنید. تعریف کمیت در راهنمای داده، بخشی از خود داده است.

چرا جرم گسترده با همان قدر سخت‌تر دیده می‌شود؟

قدر کل می‌گوید مجموع نور جرم چقدر است، ولی روشنی سطحی می‌گوید این نور روی چه اندازه‌ای از آسمان پخش شده است. نور یک ستاره در تصویر معمول رصدی در ناحیهٔ کوچکی جمع می‌شود؛ نور یک کهکشان یا سحابی می‌تواند روی پهنهٔ بزرگ‌تری گسترده باشد. برابرشدن مجموع نور، کنتراست آن دو را برابر نمی‌کند.

یک مثال فرضی را در نظر بگیرید: دو ناحیه مجموع نور برابر دارند، اما نور یکی روی سطح ظاهری بزرگ‌تری پخش شده است. سهم نور در هر تکهٔ کوچکِ ناحیهٔ گسترده‌تر کمتر خواهد بود. اگر زمینهٔ آسمان هم روشن باشد، تشخیص آن تکه‌ها دشوارتر می‌شود. به همین دلیل، عدد قدر کلِ یک کهکشان تضمین نمی‌کند که مانند ستاره‌ای با همان قدر راحت دیده شود.

در شهر، مشکل فقط کم‌شدن تعداد ستاره‌های دیدنی نیست. زمینهٔ روشن، بخش‌های کم‌روشنیِ اجرام گسترده را نیز می‌پوشاند. ممکن است مرکز یک کهکشان دیده شود و گسترهٔ کم‌نور اطرافش نه؛ در عکس طولانی‌نوردهی همان جرم، پهنه‌ای بسیار بزرگ‌تر آشکار باشد. تفاوت عکس و رصد چشمی را نباید بی‌درنگ به اشتباه نقشه یا خرابی ابزار نسبت داد.

اگر برای یک سحابی یا کهکشان برنامه می‌ریزید، کنار قدر کل، اندازهٔ زاویه‌ای و توصیف روشنی سطحی آن را هم بخوانید. اندازهٔ زاویه‌ای یعنی جرم چه پهنه‌ای از میدان دید را می‌گیرد. این اطلاعات کمک می‌کنند بفهمید قرار است دنبال نقطه‌ای روشن بگردید یا لکه‌ای کم‌کنتراست. هر دو ممکن است نور کل مناسبی داشته باشند، اما مهارت یافتنشان یکسان نیست.

تا چه قدری می‌توان رصد کرد؟

حد قدر، عدد ثابتی برای همهٔ چشم‌ها، شب‌ها و ابزارها نیست. در شرایط بسیار تاریک و برای فردی با بینایی عالی، دیدن ستاره‌هایی نزدیک قدر دیداری ۶ امکان‌پذیر است. این یک راهنمای تقریبی است؛ وعده‌ای برای هر ناظر یا هر آسمانِ ظاهراً دور از شهر نیست.

در تهران، روشنایی زمینه می‌تواند انتخاب هدف را محدود کند؛ در کویر هم وجود ماه یا وضعیت نامناسب هوا ممکن است نتیجه را تغییر دهد. نوشتن یک عدد ثابت برای «حد قدر شهر» این تفاوت‌ها را نادیده می‌گیرد. عددی که در یک شب اندازه گرفته‌اید، وصف همان مشاهده است و بهتر است با زمان، محل و وضعیت آسمان ثبت شود.

برای دوربین دوچشمی و تلسکوپ نیز یک سقف همگانی وجود ندارد. ویژگی ابزار، وضعیت رصد و شیوهٔ تشخیص در نتیجه سهم دارند. ثبت کم‌نورترین منبع در یک نوردهی پژوهشی را هم نباید با حد دیدن آن از چشمی یکسان گرفت. به همین دلیل، پرسش «این وسیله تا چه قدری می‌بیند؟» بدون توضیح شرایط، پاسخ دقیقی ندارد.

برای شروع، در یک ناحیهٔ آسمان چند ستاره با قدر دیداری معلوم و سازگار پیدا کنید. بررسی کنید کدام را پیوسته می‌بینید و کدام فقط گاهی ظاهر می‌شود. شب دیگری همان ناحیه را دوباره بسنجید و نتیجه را یادداشت کنید. این تمرین حد تقریبی رصد شما را روشن می‌کند؛ اما آن عدد را برای کهکشان‌های گسترده، یا به عنوان اندازه‌گیری دقیق قدر ستاره‌ها، به کار نبرید.

پرسش‌های رایج

  1. قدر ظاهری یعنی چه؟

    قدر ظاهری عددی برای بیان نور دریافتی از یک جرم آسمانی در باند و سامانهٔ مشخص است. در مقیاس کلاسیک، عدد کمتر یعنی شار بیشتر؛ بنابراین جرم قدر ۲ از جرم قدر ۴ روشن‌تر است. قدر ظاهری به‌تنهایی توان تابشی ذاتی جرم را نشان نمی‌دهد، چون فاصله و خاموشی هم بر نور رسیده اثر دارند.

  2. چرا قدر ظاهری بعضی اجرام منفی است؟

    قدر ظاهری منفی یعنی جرم در سامانهٔ اندازه‌گیری انتخابی از مرجع قدر صفر روشن‌تر است. علامت منفی هیچ ارتباطی با نور یا فاصلهٔ منفی ندارد. برای نمونه، قدر دیداری خورشید از زمین حدود منفی ۲۶٫۷ است؛ این مقدار به خورشید از دید ما مربوط است و ویژگی مشترک همهٔ ستاره‌های شبیه خورشید نیست.

  3. پنج قدر اختلاف چند برابر نور است؟

    در مقیاس کلاسیک قدر ظاهری، اختلاف پنج قدر دقیقاً به معنی نسبت صدبرابری شار است؛ جرم با عدد قدر کمتر، نور بیشتری می‌رساند. برای مثال، دو ستارهٔ فرضی با قدرهای ۲ و ۷ را در یک باند و سامانهٔ سازگار در نظر بگیرید: شار دریافتی از ستارهٔ قدر ۲ صد برابر بیشتر است.

  4. اختلاف دو قدر یعنی دو برابر روشنایی؟

    اختلاف دو قدر ظاهری به معنی حدود ۶٫۳۱ برابر تفاوت شار است، نه دو برابر. در یک مثال فرضی، ستارهٔ قدر ۲ حدود ۶٫۳۱ برابر ستارهٔ قدر ۴ نور می‌رساند، به شرط مقایسه در یک باند و سامانهٔ سازگار. رابطه لگاریتمی است و افزایش عدد قدر، با کاهش نور دریافتی همراه می‌شود.

  5. قدر ظاهری با قدر مطلق چه تفاوتی دارد؟

    قدر ظاهری نور رسیده به ناظر را بیان می‌کند. قدر مطلق ستاره‌ها، قدر فرضی جرم در فاصلهٔ معیار ۱۰ پارسک و با کنارگذاشتن خاموشی میان‌ستاره‌ای است. این مقایسه اثر فاصله را حذف می‌کند، اما قدر مطلق یک باند هنوز کل توان تابشی نیست. تعریف قدر مطلق سیارک‌ها هم با قرارداد ستاره‌ها تفاوت دارد.

  6. چرا کهکشان قدر ۴ از ستارهٔ قدر ۴ سخت‌تر دیده می‌شود؟

    قدر ظاهری کل، مجموع نور جرم را توصیف می‌کند و نحوهٔ پخش نور را به‌تنهایی نشان نمی‌دهد. نور کهکشان روی پهنه‌ای گسترده‌تر از تصویر یک ستاره پخش می‌شود و ممکن است کنتراست کمتری با زمینه داشته باشد. برای ارزیابی دیدپذیری کهکشان، روشنی سطحی، اندازهٔ زاویه‌ای و وضعیت آسمان را هم باید در نظر گرفت.

  7. با چشم تا چه قدر ظاهری می‌توان دید؟

    در آسمان بسیار تاریک و با بینایی عالی، ستاره‌هایی نزدیک قدر دیداری ۶ قابل دیدن‌اند. این حد تقریبی برای همهٔ ناظران و شب‌ها یکسان نیست؛ روشنایی زمینه و شرایط مشاهده نتیجه را تغییر می‌دهند. حد قدر ستاره‌ها را نباید مستقیماً به کهکشان‌ها و سحابی‌های گسترده تعمیم داد، چون نور آن‌ها روی پهنهٔ بزرگ‌تری پخش است.

  8. آیا ستارهٔ روشن‌تر در عکس حتماً قدر کمتری دارد؟

    ظاهر روشن‌تر یک ستاره در عکس، به‌تنهایی اندازه‌گیری قدر ظاهری نیست. نوردهی، پاسخ حسگر، فیلتر و پردازش تصویر در نمایش اثر دارند. برای نتیجه‌گیری دربارهٔ قدر باید شار در باند معلوم اندازه‌گیری و کالیبره شود. بزرگ‌ترشدن لکهٔ ستاره یا روشن‌کردن فایل با نرم‌افزار، خودبه‌خود به معنی تغییر نور واقعی جرم نیست.

منابع

  1. Apparent Magnitude · IAU Office of Astronomy for Education
  2. Absolute Magnitude · IAU Office of Astronomy for Education
  3. Measures of Flux and Magnitude · Sloan Digital Sky Survey — DR12
  4. Flux Calibration · Sloan Digital Sky Survey — DR12
  5. Camera · Sloan Digital Sky Survey
  6. A.1 Infrared Units · ESA — ISO Handbook
  7. Universe Glossary — magnitude · NASA Science
  8. Instrumental Magnitude · AAVSO · 2012-06-20

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از قدر ظاهری گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین