انفجار پرتو گاما Gamma-ray burst

انفجار پرتو گاما (Gamma-ray burst یا GRB) درخششی ناگهانی از پرتوهای گاما است که از نقطه‌های دور آسمان می‌آید و پس از آن «پس‌درخششی» از پرتو ایکس، نور مرئی و رادیو برجا می‌ماند. این پدیده را نخستین بار ماهواره‌های جاسوسی ویلا در دههٔ ۱۹۶۰ شناسایی کردند و نتیجه‌اش در ۱۹۷۳ منتشر شد. بعدها معلوم شد که منشأ آن‌ها بیرون از کهکشان ما است.

انفجارهای پرتو گاما چند نوع‌اند؟

بر پایهٔ طول مدت، دو گروه اصلی داریم.

• بلند (بیش از حدود دو ثانیه): بیشتر از فروپاشی هستهٔ ستاره‌ای بسیار پرجرم و پرچرخش در پایان زندگی‌اش پدید می‌آیند و با ابرنواختر همراه‌اند.
• کوتاه (کمتر از دو ثانیه): از ادغام دو ستارهٔ نوترونی یا ستارهٔ نوترونی و سیاه‌چاله ناشی می‌شوند.

انرژی این انفجارها از کجا می‌آید؟

در هر دو حالت، سیاه‌چالهٔ تازه‌ساز یا ستارهٔ نوترونی بسیار مغناطیسی، دو جت باریک از ماده با سرعتی بسیار نزدیک به سرعت نور بیرون می‌اندازد. اگر محور جت به سوی زمین باشد، انفجار را می‌بینیم. چون انرژی در پرتوی باریک متمرکز می‌شود، روشنایی ظاهری آن بسیار زیاد است. در ۱۷ اوت ۲۰۱۷ ادغام دو ستارهٔ نوترونی هم امواج گرانشی (GW170817) و هم یک انفجار کوتاه (GRB 170817A) و گران‌نواختر پدید آورد؛ نخستین مشاهدهٔ هم‌زمان این‌ها که امواج گرانشی را به اخترشناسی نوری پیوند داد.

آیا برای زمین خطرناک‌اند؟

اگر انفجاری در کهکشان ما و با جت رو به زمین رخ دهد، می‌تواند لایهٔ ازن را آسیب بزند. با این حال رویدادهای ثبت‌شده تاکنون دور بوده‌اند. در اکتبر ۲۰۲۲ انفجار GRB 221009A، که به «BOAT» (روشن‌ترین انفجار ثبت‌شده) شهرت یافت، از میلیاردها سال نوری رسید و از نادرترین رویدادهای ثبت‌شده بود. ماهواره‌هایی مانند فرمی و سوئیفت این انفجارها را رصد می‌کنند.

پرسش‌های رایج

### انفجار پرتو گاما چیست؟
انفجار پرتو گاما درخششی بسیار کوتاه و پرانرژی از پرتوهای گاما است که از رویدادهایی مانند مرگ ستاره‌های پرجرم یا ادغام ستاره‌های نوترونی می‌آید.

### انفجار پرتو گاما چقدر طول می‌کشد؟
انفجار پرتو گاما از کسری از ثانیه تا چند دقیقه طول می‌کشد، ولی پس‌درخشش آن می‌تواند روزها یا هفته‌ها دیده شود.

### آیا انفجار پرتو گاما می‌تواند زمین را نابود کند؟
اگر انفجاری در کهکشان ما با جت رو به زمین رخ دهد می‌تواند آسیب جدی بزند، ولی انفجارهای شناخته‌شده همگی بسیار دور بوده‌اند.

### انفجارهای پرتو گاما را چه کسی کشف کرد؟
ماهواره‌های ویلا که آمریکا برای پایش آزمایش‌های هسته‌ای فرستاده بود، آن‌ها را در دههٔ ۱۹۶۰ ثبت کردند.