دانشنامهرویداد
گراننواختر Kilonova
گراننواختر انفجاری نورانی است که هنگام ادغام دو ستارهٔ نوترونی یا یک ستارهٔ نوترونی و یک سیاه‌چاله رخ میدهد و عناصر سنگینی مانند طلا و پلاتین می‌سازد.
گراننواختر (کیلونوا) رویدادی گذرا در کیهان است که پس از ادغام دو جرم بسیار چگال پدید میآید. درخشندگی آن حدود هزار برابر یک نواختر معمولی است، ولی از ابرنواختر کمنورتر است و در عرض چند روز تا چند هفته محو میشود.
گراننواختر چگونه رخ میدهد؟
دو ستارهٔ نوترونی که دور هم می‌چرخند به‌تدریج انرژی را از دست می‌دهند و به‌شکل امواج گرانشی به هم نزدیک می‌شوند. سرانجام با هم برخورد می‌کنند. بخشی از مادهٔ بسیار غنی از نوترون با سرعتی حدود یک‌پنجم سرعت نور به فضا پرتاب میشود. این ماده در فرایندی به نام «فرایند r» نوترون‌ها را به‌سرعت جذب می‌کند و هستههای سنگین می‌سازد.
وقتی این هستههای ناپایدار واپاشیده می‌شوند، انرژی آزادشده ابر مواد را گرم می‌کند و می‌درخشاند. این توضیح هم‌زمان خاستگاه بسیاری از عناصر سنگین طبیعت مثل طلا، پلاتین و اورانیوم را نشان میدهد؛ نقشی که پیش‌تر به هسته‌زایی ستاره‌ای و ابرنواخترها نسبت می‌دادند.
رویداد GW170817
نخستین گران‌نواختری که با قطعیت به موج گرانشی پیوند خورد، در ۱۷ اوت ۲۰۱۷ دیده شد (پیش‌تر، در ۲۰۱۳، نشانه‌ای از یک گراننواختر در پی یک انفجار پرتو گامای کوتاه گزارش شده بود). آشکارسازهای لایگو و ویرگو موج گرانشی GW170817 را ثبت کردند و نزدیک به دو ثانیه پس از آن انفجار پرتو گاما کوتاهی دیده شد. سپس رصدخانه‌های بسیاری، از رادیو تا پرتو ایکس، منبع نوری AT2017gfo را در کهکشان NGC 4993 در فاصلهٔ حدود ۱۳۰ میلیون سال نوری ردیابی کردند.
این رخداد نخستین مشاهدهٔ هم‌زمان موج گرانشی و نور از یک منبع بود و آغاز «اخترشناسی چندپیام‌رسان» به شمار می‌رود. تحلیل نور آن وجود عناصر سنگین را تأیید کرد و سرعت گرانش را همان سرعت نور نشان داد.
| ویژگی | توضیح |
|---|---|
| سازوکار | ادغام ستارهٔ نوترونی با ستارهٔ نوترونی یا سیاه‌چاله |
| مدت درخشش | چند روز تا چند هفته |
| محصول مهم | عناصر سنگین مانند طلا |
پرسش‌های رایج
### گراننواختر چیست؟
گراننواختر انفجاری است که پس از برخورد دو ستارهٔ نوترونی رخ میدهد. نور آن از واپاشی هستههای سنگین تازهساختهشده پدید میآید.
### آیا طلا از گراننواختر میآید؟
بخش مهمی از طلا و پلاتین جهان بهاحتمال زیاد در گراننواخترها ساخته شده است. میزان دقیق سهم آنها هنوز بررسی میشود.
### GW170817 چیست؟
GW170817 نخستین ادغام ستارهٔ نوترونی است که هم با موج گرانشی و هم با نور دیده شد. در ۱۷ اوت ۲۰۱۷ رخ داد.
### گراننواختر با ابرنواختر چه فرقی دارد؟
گراننواختر از ادغام اجرام فشرده میآید و کمنورتر و کوتاهتر است، ولی ابرنواختر از فروپاشی یک ستارهٔ سنگین یا انفجار کوتولهٔ سفید حاصل میشود.