رمز ژنتیکی Genetic code

رمز ژنتیکی «واژه‌نامه‌ای» است که ترتیب بازهای دی‌ان‌ای و آر‌ان‌ای را به ترتیب آمینواسیدها در پروتئین تبدیل می‌کند. یاخته با این قاعده دستور ساخت هر پروتئین را از روی ژن می‌خواند.

## رمز ژنتیکی چگونه کار می‌کند؟
در آر‌ان‌ای پیام‌رسان چهار باز وجود دارد: A، U، G و C. این بازها سه‌تا سه‌تا خوانده می‌شوند و هر سه‌تایی را کدون می‌نامند. چون چهار باز داریم و هر کدون سه جایگاه دارد، ۴×۴×۴ یعنی ۶۴ کدون ممکن است. از این میان، ۶۱ کدون آمینواسید می‌سازند و سه کدون (UAA، UAG و UGA) پایان ترجمه را اعلام می‌کنند. کدون AUG هم آغاز می‌کند و آمینواسید متیونین را دارد.

پروتئین‌های جانداران را معمولاً فقط ۲۰ آمینواسید می‌سازند، پس چند کدون مختلف می‌توانند یک آمینواسید را رمز کنند. به این ویژگی افزونگی (چندگانگی) می‌گویند. مثلاً شش کدون مختلف لوسین را مشخص می‌کنند. همین موضوع باعث می‌شود برخی جهش‌ها اثری بر پروتئین نداشته باشند.

## رمز چطور خوانده می‌شود؟
ریبوزوم رشتهٔ آر‌ان‌ای را کدون به کدون پیش می‌رود. مولکول‌های آر‌ان‌ای ناقل (tRNA) هر کدون را تشخیص می‌دهند و آمینواسید مناسب را می‌آورند. آمینواسیدها پشت سر هم به هم وصل می‌شوند و زنجیرهٔ پروتئین ساخته می‌شود.

## نقش رمز در تکامل و تاریخ زندگی
رمز ژنتیکی تقریباً جهانی است. باکتری، گیاه و انسان آن را تقریباً یکسان استفاده می‌کنند. این شباهت نشان می‌دهد که همهٔ جانداران از نیای مشترک جهانی آمده‌اند. استثناهای کوچکی وجود دارد، مثلاً در میتوکندری و بعضی میکروب‌ها، اما تفاوت بسیار اندک است.

رمز را در دههٔ ۱۹۶۰ مارشال نیرنبرگ، هار گوبیند خورانا و دیگران رمزگشایی کردند. نیرنبرگ و خورانا همراه رابرت هالی (که ساختار tRNA را یافت) در ۱۹۶۸ نوبل فیزیولوژی یا پزشکی گرفتند.

## پرسش‌های رایج
### کدون چیست؟
کدون دنبالهٔ سه‌حرفی از بازهای آر‌ان‌ای است که یک آمینواسید مشخص یا سیگنال پایان را رمز می‌کند.

### چند کدون وجود دارد؟
در مجموع ۶۴ کدون وجود دارد؛ ۶۱ تا برای آمینواسیدها و سه کدون برای توقف.

### آیا رمز ژنتیکی در همهٔ جانداران یکی است؟
تقریباً. تنها تفاوت‌های کوچکی در برخی میکروب‌ها و میتوکندری دیده می‌شود. همین یکسانی باعث می‌شود بتوان ژن انسان را در باکتری برای ساخت پروتئین به‌کار برد، مانند تولید انسولین.

### چرا رمز ژنتیکی سه‌حرفی است؟
چون با دو حرف فقط ۱۶ ترکیب ممکن است که برای ۲۰ آمینواسید کافی نیست، اما با سه حرف ۶۴ ترکیب داریم که بیش از نیاز است.