نیای مشترک جهانی Last universal common ancestor

لوکا (LUCA، Last Universal Common Ancestor) به آخرین نیای مشترک همهٔ جانداران امروزی گفته می‌شود. این نخستین جاندار روی زمین نبوده است؛ پیش از آن شاید نمونه‌های ساده‌تر بسیاری بودند. اما لوکا نیایی است که از او تا امروز، همهٔ شاخه‌های زندگی دنبال شده‌اند. بقیهٔ شاخه‌های همعصر او منقرض شده‌اند.

## لوکا از کجا شناخته می‌شود؟
شواهد مستقیمی مانند سنگواره از لوکا در دست نیست. دانشمندان با مقایسهٔ ژن‌ها در شاخه‌های اصلی زندگی، یعنی باکتری‌ها، آرکی‌ها و یوکاریوت‌ها، ژن‌هایی را یافته‌اند که میان همهٔ آنها مشترک است. این ژن‌ها احتمالاً از لوکا به ارث رسیده‌اند. همچنین رمز ژنتیکی در همهٔ جانداران تقریباً یکسان است و این خود نشانهٔ یک ریشهٔ مشترک است.

## لوکا چه زمانی و چگونه زندگی می‌کرد؟
بر پایهٔ برآوردی که در سال ۲۰۲۴ منتشر شد، لوکا حدود ۴٫۲ میلیارد سال پیش زندگی می‌کرده، یعنی بسیار زود پس از شکل‌گیری زمین. این برآوردها نامطمئن هستند و دانشمندان بازهٔ زمانی گسترده‌تری را هم در نظر می‌گیرند.

پژوهشی در سال ۲۰۱۶ مجموعه‌ای حدود ۳۵۵ ژن را به لوکا نسبت داد. بر پایهٔ آن، لوکا احتمالاً بی‌هوازی بود و از هیدروژن و دی‌اکسید کربن انرژی می‌گرفت و شاید در محیطی مثل چشمه‌های آب‌گرم اقیانوسی می‌زیست. این فقط پیشنهاد است و محققان در جزئیات اختلاف دارند.

## لوکا و آغاز زندگی
لوکا جانداری کم‌و‌بیش پیچیده بود، نه یک مولکول ساده. او احتمالاً یاخته‌ای با دی‌ان‌ای، پروتئین و ساز و کار ساخت پروتئین بود؛ پس پیش از او دورهٔ بلندی از تکامل شیمیایی و زیستی گذشته است. شواهد قدیمی‌ترین سنگواره‌های احتمالی به حدود ۳٫۵ میلیارد سال پیش می‌رسد (استروماتولیت).

## پرسش‌های رایج
### لوکا چیست؟
لوکا نام آخرین نیای مشترک همهٔ جانداران امروزی است؛ یعنی جانداری (یا جمعیتی) که همهٔ باکتری‌ها، آرکی‌ها و یوکاریوت‌ها از او پدید آمده‌اند.

### آیا لوکا نخستین جاندار روی زمین بود؟
نه. لوکا قبلاً دوره‌ای از تکامل را پشت سر گذاشته بود و احتمالاً جانداران ساده‌تر دیگری هم پیش یا همزمان با او می‌زیستند که نسلشان باقی نماند.

### لوکا چه زمانی زندگی می‌کرد؟
برآوردها می‌گویند حدود ۴ میلیارد سال پیش، با بازهٔ نامطمئن چند صد میلیون ساله. به همین دلیل باید این عدد را تقریبی دانست.

### چگونه می‌دانیم همهٔ جانداران نیای مشترک دارند؟
چون همهٔ آنها از دی‌ان‌ای و آر‌ان‌ای، رمز ژنتیکی یکسان و ژن‌های بنیادین مشترک بهره می‌برند. اگر هر گروه جداگانه پدید آمده بود، چنین شباهت‌هایی بعید بود.