رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهفیزیک و شیمیمفهوم

اتساع زمان گرانشی Gravitational time dilation

اتساع زمان گرانشی پیش‌بینی نسبیت عام است که بر پایهٔ آن ساعتی که به جرم بزرگ نزدیک‌تر است، کندتر از ساعت دورتر می‌تپد؛ برای مقایسهٔ ساعت‌های ساکن، پتانسیل گرانشی پایین‌تر با گذر زمان کندتر همراه است.

مشخصات

زمان کشف۱۹۰۷

از ویکی‌داده (CC0).

زمان در همه جای جهان با یک آهنگ نمی‌گذرد. نسبیت عام نشان می‌دهد جرم، فضا–زمان را خم می‌کند و در نتیجه ساعتی که در عمق چاه گرانشی است، نسبت به ناظری که دور از آن است کندتر کار می‌کند. این اثر را «سرخ‌گرایی گرانشی» هم می‌نامند، چون نوری که از چاه گرانشی بالا می‌آید انرژی از دست می‌دهد و طول موجش بلندتر می‌شود.

اتساع زمان گرانشی را چگونه حساب می‌کنند؟

برای جرم کروی بدون چرخش، ساعتی در فاصلهٔ r از مرکز، نسبت به ناظر بسیار دور چنین می‌تپد:

\Delta t_r = \Delta t_\infty \sqrt{1 - \frac{2GM}{rc^2}}

در این رابطه $G$ ثابت گرانش، $M$ جرم و $c$ سرعت نور است. هرچه $r$ به شعاع شوارتسشیلد نزدیک‌تر شود، ضریب به صفر میل می‌کند. روی سطح زمین ساعت‌ها در حدود هفت بخش در ده میلیارد کندتر از ساعتی بسیار دور می‌تپند، یعنی در سال حدود ۲۲ میلی‌ثانیه. همین‌طور، ساعتی بر قلهٔ یک کوه بلند کمی تندتر از ساعتی در سطح دریا می‌رود.

چه آزمایش‌هایی آن را تأیید کرده‌اند؟

در سال ۱۹۵۹، آزمایش پاند و ربکا در دانشگاه هاروارد از برج ۲۲٫۵ متری، جابه‌جایی بسیار ریز فرکانس پرتو گاما را اندازه گرفت. در سال ۲۰۱۰ ساعت‌های اتمی نوری در آزمایشگاه NIST اختلاف زمانی ناشی از تفاوت ارتفاع تنها حدود ۳۳ سانتی‌متر را نشان دادند. در ماهواره‌های ناوبری مانند GPS هم باید این اثر را در نظر گرفت. روی ماه ساعت‌ها حدود ۵۶ میکروثانیه در روز تندتر از ساعت‌های زمین کار می‌کنند، که برای مأموریت‌های آینده مهم است. این آزمون‌ها بخشی از آزمون‌های نسبیت عاماند.

نزدیک سیاه‌چاله

در نزدیکی سیاه‌چاله، اثر بسیار شدید است. برای ناظری دور، ساعتی که به افق رویداد نزدیک می‌شود ظاهراً بی‌نهایت کند می‌شود و هرگز آن را عبور نمی‌کند، اگرچه برای خود آن ساعت هیچ چیز غیرعادی نیست و در زمان محدودی از افق می‌گذرد. همین پدیده در فیلم‌های علمی‌تخیلی موضوع سفرهای «پیری آهسته» بوده است. این اثر در کنار اتساع زمان سرعتی، تصویر کامل زمان نسبیتی را می‌سازد.

پرسش‌های رایج

  1. اتساع زمان گرانشی چیست؟

    اتساع زمان گرانشی یعنی ساعتی در عمق بیشتر چاه گرانشی، نسبت به ساعتی در پتانسیل گرانشی بالاتر کندتر کار می‌کند. این از نتایج نسبیت عام اینشتین است.

  2. آیا زمان در کوه سریع‌تر می‌گذرد؟

    بله، اما اختلاف بسیار ناچیز است. ساعت‌های بسیار دقیق در ارتفاع بالاتر کمی تندتر می‌تپند و این را ساعت‌های بسیار دقیق می‌سنجند.

  3. اتساع زمان گرانشی با سرخ‌گرایی چه رابطه‌ای دارد؟

    نوری که از چاه گرانشی بالا می‌رود انرژی از دست می‌دهد و طول موجش بلند می‌شود. این همان سرخ‌گرایی گرانشی است و با کند شدن ساعت‌ها پیوند دارد.

  4. اتساع زمان گرانشی در GPS چه نقشی دارد؟

    ساعت‌های ماهواره‌های GPS در گرانش ضعیف‌تر تندتر می‌تپند. این اثر، همراه با اثر سرعت، باید اصلاح شود وگرنه موقعیت‌یابی در یک روز حدود ۱۰ کیلومتر خطا می‌کند.

منابع

  1. NIST Pair of Aluminum Atomic Clocks Reveal Einstein Relativity at a Personal Scale · NIST

آخرین بازبینی:

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از اتساع زمان گرانشی گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین